5–2003
» да Зьместу «

ВІЛЕНСКАЯ АНТАЛЁГІЯ
аналітыка • эсэістыка • крытыка • рэцэнзіі

кніга

Міхал Вівэг
Выхаваньне дзяўчат
у Чэхіі

---

Заканчэньне. Пачатак у № 4/2003.

VII

1.— Дык што, — прамовіла яна праз хвіліну, агледзеўшыся, — ці спраўджвае гэта твае мяшчанскія ўяўленьні пра дзявочы пакойчык?

Я ўпершыню ў жыцьці бачыў у яе на твары сапраўдную ўсьмешку.

— Не. Але гэта спраўджвае маё ўяўленьне пра вызваленчае ўзьдзеяньне пародыі.

— А ты адпавядаеш маім уяўленьням пра прынца-вызваліцеля.

Я назіраў за ёй, нямала ўражаны: усьмешка рабіла зь ейным абліччам дзівосныя штукі.

Ейныя вочы зазьзялі:

— У Барсэлёне я купіла табе падарунак, — удзячна сказала яна. — У аднаго букініста.

Яна падала мне рупліва запакаваную кнігу.

— Пэсталёцы, — выказаў я здагадку. — Ці мо Русо?

— Комэнскі, — ухвальна адказала Бэата. — Ты быў досыць блізка.

Яна пачынала мяне прыемна зьдзіўляць.

Яна трымалася небывала ласкава — нават змусіла сябе да мяшчанскага пытаньня, як я маюся. Я ёй крыху распавёў пра Порэч, пра Пулу і пра Ўмаг. Яна была поўная добрае волі й відавочна не хацела сварыцца, але, калі я згадаў пра расфарбаваны цягнічок, што злучае Ўмаг з курортным мястэчкам Котар, яна ня вытрымала:

— Расфарбаваны цягнічок? — паўтарыла яна насьмешліва. — Трымайце мяне.

— Так, — сказаў я крыху чапурыста. — Расфарбаваны цягнічок. Езьдзіць прыкладна кожныя дваццаць хвілінаў. Гэта вельмі… практычна.

— Божа мой! Расфарбаваны цягнічок!

— Што ты маеш супраць расфарбаваных цягнічкоў?

— Толькі тое, што ён абсалютна фальшывы. Несапраўдны.

— Ну і? — зноў сказаў я ўжо крыху звадліва.

Звадлівасьць — апошняя магчымая абарона супраць пажады.

— Што супольнага мае расфарбаваны цягнічок з рэальным жыцьцём?

— А што такое рэальнае жыцьцё?

Яна не адказвала.

— Не сварыцеся, — сказала Агата.

— Маеш на ўвазе шпіталі, вар’ятні ды разводныя кансультацыі?

— Можа, і так.

— Я жыву рэальным жыцьцём цэлы год, — сказаў я. — Цэлы год хаджу на працу, на пахаваньні, дыхаю смогам, наведваю цешчу, гляджу навіны… Я што, не магу на сем дзён забыцца?
 

Яна паглядала на мяне зь невыказнай пагардай.

— А што ты? Што ты рабіла ў Гішпаніі? — спытаў я. — Спадзяюся, ты там хаця б заснавала Лігу барацьбы супраць раку…

— Хадзіла на карыду, — паскардзілася Агата. — З адным амэрыканцам.

Мяне слаба кальнула пад грудзінай, але я засьмяяўся.

— Карыда праўдзівая, — запярэчыла Бэата.

— Божа мой, — сказаў я. — Да ўсяго яшчэ адвар з Гемінгуэя!

— Ты быў калі-небудзь на карыдзе? — баранілася яна.

— Ня быў.

Гэта прагучала больш рэзка, чым я хацеў.

Раптам яна схілілася нада мной.

— Дык ты ж раўнуеш… — сказала яна зь неўдаваным зьдзіўленьнем.

Я адвёў гаворку. Спачатку мы размаўлялі пра мэблю і ўвогуле пра жытло (як прыгадваю, я вёрз нешта пра тое, што кожны інтэр’ер — гэта адбітак чалавечай душы), а потым я пацікавіўся, як працягваецца Бэаціна пісаньне. Яна адказала няпэўна.

— Ты напісала што-небудзь? — спытаў я тады ў лоб.

Яна кіўнула.

— Можна мне гэта пачытаць?

— Не.

Інтанацыя не пакідала шанцаў.

— Як жа наш курс?

Яна не адказвала.

— Калі мне памяць ня здраджвае, за гэта мне й плацяць…

— Глядзі, каб ты гэтымі грашыма не абасраўся! — жорстка сказала яна, але, калі мы ўсталі, каб сысьці ў кухню, дзе Агата гатавала нам клубнічны кактэйль, яна выцягнула зь пісьмовага стала празрыстую тэчку з караценькім, на дзьве старонкі, апавяданьнем “Тата і я”. Калі яна мне яго працягнула, я заўважыў у ейных вачох нейкую мяшчанскую слабасьць.

— Дзякуй, — сказаў я.

Яна хацела, каб назаўтра я ёй прынёс рукапіс “Цудоўных гадоў сабаку пад хвост”.

Хто б паверыў.

У кухні ўжо Агата з намі засталася. Мне не хацелася яе выстаўляць (рызыкуючы, што яна зноў на некалькі дзён пакрыўдуе), апроч таго, я адчуваў, што ейная прысутнасьць дапамагае нам з Бэатай наладжваць момантамі яшчэ зьбянтэжаную гаворку.

Так нас, прыйшоўшы, і засьпеў Крал. Да васьмі яшчэ было далёка, і я трохі пабойваўся, як ён паглядзіць на такую нетрадыцыйную форму навучаньня. Аднак калі ён пабачыў, што колішняя жрыца смутку вясёла папівае малочны кактэйль, ён прыняў надзвычай задаволены выгляд, а калі затым Бэата (на маё немалое зьдзіўленьне) прэзэнтавала яму некалькі маіх больш-менш выпадковых папярэдніх заўваг пра выгады дахавых вокнаў як наш супольны праект агульнай перабудовы ейнага пакою, ягоная радасьць з чагось такога канструктыўнага ня ведала межаў. Хапатліва ківаючы, ён паклікаў жонку і радасна пераказаў ёй нашу задуму. Захапіўшыся сам, ён падаваў нам усё новыя ідэі, абдымаў абедзьвюх дачок за плечы і ўрэшце зьбегаў у свой кабінэт па ноўтбук, зь якога нам трыюмфальна счытаў назвы, адрасы, тэлефоны й нумары рахункаў найлепшых, найбольш апэратыўных і самых салідных будаўнічых і мэблевых фірмаў у Чэскай Рэспубліцы. Агата праз хвілю з сумным выглядам пакіравала з кухні, а Бэата тым часам пільна сачыла за маім тварам; калі яна шукала на ім сьляды нейкай іроніі, гэта быў марны занятак, бо я быў апошні, хто б не зразумеў, наколькі радаснаю палёгкай можа быць раптоўны пераход ад духоўнага да рацыянальнага, або — у выпадку ейнага бацькі — перамяшчэньне з тонкага лёду мэталёвай псыхадэліі на трывалую глебу будаўнічага нагляду.
 

— Заўтра вы б маглі зазірнуць у “Ікею”, — марыў уголас Крал. — Там прадаюцца шыкоўныя рэчы.

— У нас гэта ў плянах, — адказала Бэата. — Але маэстра пра гэта пакуль што ня ведае.

— Заўтра калі? — спытаў я.

— Заўтра з раніцы, — падкрэсьліла Бэата. — Тата заплаціць табе звышурочныя.

Мы ўсе з гэтага пасьмяяліся.

2. Бэаціна апавяданьне я ўзяў у рукі з шчырай цікаўнасьцю. Я прачытаў яго дома яшчэ ў той самы вечар (з пэўным узрушэньнем, яшчэ далёкім ад той апрыёры скептычнай апатыі, зь якой — пасьля году працы ў выдавецтве — я бяру ў рукі незнаёмыя рукапісы цяпер). Я ня маю намеру ўдаваць, што гэтае апавяданьне ключавое ці кідае абсалютна іншае сьвятло на Бэату, тым ня менш я вырашыў яго сюды ўлучыць, бо ягоны сьвежы рэалізм быў для мяне пасьля ўсіх Бэаціных выкрыкаў пра сапраўднае мастацтва прыемнай нечаканасьцю. Да таго ж з розных гледзішчаў яно мне падаецца цікавым, нарэшце, не ў апошнюю чаргу яно — побач з маімі шматстаронкавымі рэфэрэнцыямі з другіх рук — адно зь нямногіх сапраўды аўтэнтычных сьведчаньняў пра трагічна пагіблую Б.К.

Апавяданьне я перадрукоўваю даслоўна, толькі зь некалькімі дробнымі пунктуацыйнымі выпраўленьнямі:

ТАТА І Я

Дамоў, дамоў? — вітае мяне ад стырна спадар Пасьпіхал. І вось я ўжо зноў сяджу ў аўтобусе і еду дамоў. Побач — зусім чужы мужык у штанах з задзірыстым клятчастым узорам (кажу задзірыстым, бо чалавек заўсёды вымушаны прасочваць, як гэтыя краткі разьбягаюцца ў розныя бакі); а віной усяму — гэтыя неверагодна бесцырымонныя квіткі, дзякуючы якім нават абсалютна чужы чалавек можа без адзінага слова ўсесьціся каля вас і з абсалютнай безумоўнасьцю, за якую б ён заслугоўваў пары аплявух, адчыніць гэты свой неверагодны дыплямат, выцягнуць свой неверагодна важны штодзёньнік і нібыта ў ім нешта шукаць (не разумею, як у канцы дваццатага стагодзьдзя нехта можа такое рабіць з сур’ёзным тварам!). Цяпер ён, вядома, штодзёньнік загортвае, ён ужо сябе паказаў, так што цяпер можа й падрыхнуць і (як я мяркую) класьці пры гэтым сваю мазгаўню мне на плячо ды чапляцца сваёй гнюснай шчэцьцю за мой швэдар. Цяпер ён, да таго ж, спакойна паглядзеў збоку мне ў твар, дык каб жа проста паглядзеў, але ж ён так апухла залыпаў і заплюшчыў вочы. Мне мо здаецца — толькі зірнеце: ён сапраўды дрыхне! У маёй прысутнасьці.

Ах, божа мой, вось і родны засьценак, белая цыдула з чорнымі літарамі, графічна выглядае страшэнна, але вы нават слова сказаць не пасьпееце, і вось ужо вясковы пляц, як у “Прададзенай нявесьце”¹, і тата, мой тата ў спэцоўцы. Усё, што я калісьці любіла, цяпер мне раптам здаецца недалужным. Мужык побач прачнуўся, так што, зразумела, бачыць гэтую задніцу сьвету, у якой я выходжу. Здароў, раве тата, чаму ён заўсёды гэтак раве?, і ўсе ў аўтобусе бачаць, як ён падае спадару Пасьпіхалу замарожаныя бычыныя яйцы ў поліэтыленавых мяшэчках, а спадар Пасьпіхал дае нашаму тату поўную прыгаршч “Бруфэнаў”, а ў таго адна гэтая срэбная пласьціна падае за халяву, і тата — божа мой, не! — разуваецца й паказвае ўсім пасажырам за вокнамі аўтобуса гэтыя свае аранжавыя хемлонавыя шкарпэткі, якія вытрымаюць больш, чым сама нага, а другая пласьціна ў яго падае проста пад кола, і, калі тата нагінаецца да шыны, спадар Пасьпіхал дзеля пацехі крыху папаедзе. Стой, каб цябе! — крычыць тата, у яго храскае нешта ў сьпіне, і ён з намогай выпростваецца, а спадар Пасьпіхал гукае: Вазьмі, бля, Бруфэн! Я гляджу ўбок. Здароў, кажа нарэшце тата, ну ў цябе й выгляд, і паглядае на мой барэт і мой парыскі пінжак, але відаць, што я яму падабаюся, ён няўклюдна мяне цалуе і гладзіць даланёй, поўнай трэсак зь лесу (аднойчы я ўвагнала сабе стрэмку проста зь ягонай далоні), і глядзіць на мяне, і я раптам бачу, як ён шкадуе, што я кінула вучыцца, у першы раз ён мяне праводзіў да інстытуту праз парк перад вакзалам, гэта была досыць прыемная частка дарогі, тыя каштаны, сьцяг бразыльскай амбасады, на які я заўсёды глядзела, а потым зьявіўся той жахлівы падземны пераход пад магістральлю — але ж паспрабуйце каму сказаць, што вы кінулі вучыцца празь нейкі сраны падземны пераход, — і раптам ён кажа: Вяруна сёньня замуж выходзіць, ведаеш?
 

Ён адчыняе свой новы БМВ. Хочаш за стырно? — пытаецца ён у мяне, а я гляджу на каробку перадач, дзе ў яго замест падважніка прыкручана налякаваная карчажына, і кажу: Гэтым хуткасьці пераключаць? Лепш ужо лес карчаваць… а тата сьмяецца і наўмысна правакуе: Што скажаш на гэта? — паказвае ён на стырно, новаабцягнутае цялячай скурай, і я бачу, што яму хочацца, каб я была ягонай дасьціпнай разумнай дзяўчынкай, і таму кажу: Жах — гэта ты ажно так сумаваў па той карове, на якой яшчэ данядаўна езьдзіў? Хрэна сумаваў, сьмяецца тата задаволена. Ніякага ня хрэна, адказваю я, табе гэта кожны псыхіятар скажа. Псыхіятры, сьмяецца тата, могуць мне сраку пацалаваць! Сьмяюся і я. Аднак я стамілася. Ня бойся, кажа тата, калі гэтыя бандзюгі тое поле купяць, аддам табе Гольфа. Я яго пачынаю жучыць за бруд у прыскрынку, дзе ляжаць касэты, але ён ужо паглядае на пляцоўку перад мясцовай студняй. Што там дзеецца? — пытаецца ён сам сябе, вось ён іх ужо пазнае: А-а, Зэман, кажа ён. І ягоныя мэлёды бойз, падумаю я сабе ўжо зь нейкім сумам. І ягоныя мэлёды бойз, кажа тата, а я сьмяюся. Так ня пусьцяць, гаворыць тата, мо ў цябе драбяза ёсьць? Не даваць жа мне ім пяць соцень. Я выцягваю дзьве стокронавыя купюры для Вяруны ды ейнага жаніха, вось яны нас ужо спыняюць, кожны мой прыезд — гэта пастка, у Зэмана блазенскі клятчасты пінжак, зноў у нейкія задзірыстыя краткі, зноў мяне нехта прымушае піць, зноў мне трэба ўсьміхацца, калі я не хачу, зноў мне нехта збоку пазірае ў твар, мой тата, чужы чалавек з квітком на суседняе месца.

3. З раніцы я нёс Бэаце як ейнае апавяданьне, так і свой рукапіс, але яна, на маё зьдзіўленьне (я быў цалкам ахвотны ўрэшце наш курс сапраўды распачаць), пра літаратуру размаўляць не схацела.

Ейныя думкі луналі, відавочна, недзе далёка. Я да сёньня не зусім разумею, як гэта сталася, і тым ня менш: Бэата ўсёй сваёй істотай захапілася ідэяй пераабсталяваньня свайго пакою. За адну ноч каля ейнага ложка вырас мэтровы стос часопісаў “Дом”. Хапіла ночы, каб сьвежанароджаную думку яна пачала выдаваць за свой даўні, так і не ажыцьцёўлены намер і каб у ейным слоўніку зьявіліся выразы кшталту гармонія формаў, натуральнае асьвятленьне ці пласьцінныя пераборкі.

— Пласьцінныя пераборкі аптычна разьдзяляюць памяшканьне і спрыяюць лепшаму яго праветрываньню, — прыкладам, казала яна.

Тым ранкам яна, маўляў, рабіла прабежку і зьбегам акалічнасьцяў спынілася ля вітрыны мясцовай мэблевай крамы. Большасьць выстаўленых узораў, маўляў, была ці то адборны шырспажыў, ці то вечныя псэўдарустыкальныя вычварэньні, але нібыта там было і абсалютна беззаганнае крэсла-гайданка гнуты бук. Дарогай дадому яна яшчэ, як сказала, трохі думала пра завесы — нібыта яна вагалася паміж пяшчотна-ружовай і белай гармоніяй тон у тон. Я спрабаваў ейнае захапленьне сунімаць (натуральна баючыся за ягоную даўгавечнасьць), але вынікі маіх намаганьняў былі вартыя жалю. Хоць я й прымусіў яе хоць бы абмераць пакой і намаляваць плянік, але ўсе мае заклікі да канцэптуальнага роздуму над магчымымі варыянтамі вырашэньня інтэр’еру (ня кажучы ўжо пра маю прапанову наняць кватэрнага архітэктара) яна з пагардаю адрынала.

— Навошта? Дзеля чаго? — не пагаджалася яна. — Тут будзе жыць архітэктар ці я?

Да гандлёвага дому “IKEA” мы дабраліся яшчэ да яго адкрыцьця. А за раніцу мы, паводле складзенага Кралам сьпісу, які я ў машыне — на манер аўтагоншчыкаў — трымаў на каленях, бы вопіс трасы, наведалі (наколькі я памятаю) яшчэ тры гандлёвыя цэнтры, два антыкварыяты, салён дацкай мэблі “Scaneco”, некалькі спэцыялізаваных крамаў з дыванамі, некалькі салёнаў плеценай, бамбукавай і ратанавай мэблі, крамы фірмаў “Кратахвіл” і “Triant” ды выстаўны салён фірмы “Europa Möbel” (я падумаў, ці ня варта мне тут падкрэсьліць, што ніводная зь фірмаў, што згадваюцца ў гэтай кнізе, не паспрыяла ейнаму выданьню сваёй спонсарскай дапамогай). Цягам прыкладна чатырох гадзінаў мы купілі трохдзьверную шафу і тры паліцы на кнігі з чорнага ясеню, кантэйнэр чорных разборных столікаў, два трубкавыя фатэлі з ружова-фіялетавым тэкстыльным сядзельнам 1931 году выпуску, ружова-фіялетавы ваўняны дыванок высокі волас і чорны кош для паперы маркі “Trend”. У краме “Майстэрня” нам удалося адшукаць цяжка апісальны чорны шкляны прадмет, які зь першай хвіліны выклікаў ува мне агіду праз сваё яўнае падабенства з аб’ёмным рэнтгенаўскім здымкам вавёркі, тым часам як Бэату ён, наадварот, прыцягнуў сваёй няўлоўнасьцю і здольнасьцю шматразова раскладаць сьвятло так званай сапраўднасьці.

Бэата абражана дадала газу.

— Калі можна, я папрасіў бы стаматалягічны фатэль, — сказаў я пасьпешліва.

Насуперак пэрыядычным (але зь цягам часу, на шчасьце, усё больш фармальным) жончыным пратэстам, ён да сёньня стаіць у маім кабінэце, закансэрваваны ў такім выглядзе, які проста змушае да мэдытацыяў. Першапачатны сьветлы скуразамяняльнік абцяжкі быў ужо значна зьлінялы і ў некалькіх месцах прадраны, а таму я папрасіў сваю бабулю-кушнерку, каб яна пашыла які-небудзь чахол; дзякуючы таму, што яна скарыстала на гэта рознакаляровыя акраўкі, фатэль страціў свой строгі характар і цяпер некаторыя мае госьці часта нават не здагадваюцца пра ягонае колішняе зьверскае прызначэньне. (Зрэшты, я раблю тое самае: шыю вясёлыя накідкі, каб закрыць імі сырую рэальнасьць болю.)

Па вяртаньні з Прагі Бэата найперш маланкава праінспэктавала свой пакой, пасьля чаго без ваганьняў скіравалася да тэлефона, каб выказаць бацьку сваё зьдзіўленьне зь няўцямнага факту, што хаця ўжо гадзіна дня, у ейных апартамэнтах дагэтуль няма неабходных дахавых вокнаў. Крал, відавочна, паабяцаў імгненна ўсё выправіць, бо ў канцы размовы яна зусім недвухсэнсоўна ў слухаўку цмокнула.

Запрашэньне на абед я, як саламяны ўдавец, прыняў з удзячнасьцю.

Агата перакуліла толькі адну шклянку.

Пасьля абеду Бэата пераапранулася ў працоўнае адзеньне (чорнае японскае кімано з драконам на сьпіне і ядвабную хустку на галаве), і мы ўзяліся за ачыстку памяшканьня.

Калі прабіла тры, у браму ўехаў пікап фірмы “Velux”. Пяць мужчын у аднолькавых чырвоных камбінэзонах насілі ў мансарду начыньне, драбіны, дошкі, бляху, аконныя рамы, шыбы, дахоўку й шклавату, а іхнае дзяўбаньне, якое пачулася сьледам, безь перабольшаньня зьнемагчыміла наша знаходжаньне ў доме. Бэата вырашыла, што час, які мы будзем вымушаныя правесьці на дварэ, мы скарыстаем на тое, каб спаліць старое барахло, пад чым разумелася некалькі драўляных скрынак, да сёньня схаваных пад ейным ложкам. Тым часам як мы з Пэтрыкам выносілі іх на двор, Агата на старым вогнішчы ў садзе за домам расклала агонь.

Бэата адчыніла найменшую з скрынак, якая ўтрымлівала пераважна сувэніры зь лістапада 1989-га: ручна маляваныя транспаранты “Хто, калі ня мы?”, “Калі, як не цяпер?” і “Зранку зноў праўду!”, палоску тканіны з паведамленьнем пра тое, што страйк у радацінскай гімназіі працягваецца, сушаныя коркі ад памаранчаў, пашарпаныя асобнікі трыкалёру, фатаздымкі Вацлава Гаўла, Вальтэра Камарка, Мілаша Зэмана ды кардынала Тамашка, а таксама некалькі значкаў з надпісам “Дубчака на Град!”. Яна корпалася ў гэтым шмацьці зь відавочнай агідай, там-сям нешта выцягвала, але ўрэшце высыпала ў агонь усё зьмесьціва скрыні.

За спадара прэзыдэнта я б рукі не пашкадаваў, але выцягваць з полымя ягоную фатаграфію мне падалося залішнім. Пэтрык весела ўхмыляўся.

— Пляваць на рэвалюцыю? — кінуў я ў бок Бэаты.

Яна толькі рукой махнула — а што адказваць? Гэта быў учорашні дзень.

Насуперак гэтаму зьмест другой скрыні Бэату літаральна праняў; з хваляваньнем яна брала ў рукі зжаўцелыя малюнкі й пакамечаныя часопісныя выразкі, з замілаванасьцю выцягвала — і чытала — нейкія машынапісныя вершы, асьцярожна разьвязвала стосы лістоў, перавязаныя выцьвілай стужкай, моўчкі глядзела на фатаздымкі маладых мужчын (якія ў палітыку, пэўна, увайсьці не пасьпелі), прынюхвалася да корка з-пад шампанскага й гладзіла спaртаўскі хакейны швэдар з нумарам 22.

Ейнае кімано дало той эфэкт, што момантамі ўсё навокал перада мной паўставала, бы ў кінадраме Акіра Курасавы.

— Пайду зраблю сабе кавы, — сказаў я нарэшце.

— Пачакай, — схапіла яна мяне за руку.

З выразам чалавека, які наважыўся парваць усе путы, яна ўкінула ў агонь дыплём за другое месца на раённых спаборніцтвах у кросе і наўлечку зь пячаткай гатэлю “Кршывань”. Аднак гэта толькі ўзмацніла маё пачатковае ўражаньне, што сваю мінуўшчыну яна насамрэч хоча не паліць, а толькі дэманстраваць.

З выглядам люнатыка яна мне сунула нейкую фатаграфію:

— Гэта ён…

Сучын сын, здагадаўся я.

Я задумаўся, гледзячы на яго асаблівы выраз твару, — ён пазіраў прыкладна так, як калі б толькі што туды й назад пераплыў Ля Манш і пры тым пагарджаў і плаваньнем, і каналам, і фатаграфаваньнем. Калі я павярнуў фатаздымак, на ягоным адваротным баку я знайшоў алоўкам перапісаны Гінзбэргаў верш пра тугую задніцу нейкага мёртвага бэйсбаліста.

Я кінуў яго ў агонь; на ім павыскоквалі дробныя бурыя пухіркі, і жар адразу ж яго скруціў.
 

Агата спалохана зірнула на сястру.

Тая была белая, як гейша, але не сказала нічога.

Пэтрык зь цікаўнасьцю паглядаў збоку.

Я падкінуў яшчэ пару рэчаў. Спартаўскі швэдар з наўлечкай гарэлі слаба.

— Хочаце спаліць усё як сьлед? — спытаў Пэтрык.

— Даверым гэта яму, — сказаў я Бэаце. — Думаю, у яго багаты досьвед чыстак.

Ён зь сьмехам пагасіў амаль патухлы агонь, накідаў незгарэлыя рэшткі назад у скрыню і адбег у гараж. Праз імгненьне ён вярнуўся і з хвіліну поркаўся ў скрыні, нешта майструючы. Я адвёў сёстраў крыху ўбок.

Бэата трохі нібы зьдзервянела, але ўвогуле не ўпіралася.

— Трымайце капялюшыкі, — з асалодай выгукнуў Пэтрык. — Зараз трошкі рване.

— Кракатыт², — сказаў я.

Абняўшы абедзьвюх дзяўчат за плечы, я ўласнай вагой прыціснуў іх да зямлі.

Іхныя валасы пахлі дымам.

Нашы з Бэатай абліччы дзяліў адзіны пучок травы — і гэта мяне зьлёгку нэрвавала. А то ж: з такой блізіні ў мяне відаць расьцягненыя сітавінкі.

Мінуўшчына Бэаты Кралавай выбухнула агнявым шугавіньнем бэнзынавых выпарэньняў.

Вось так.

4. Другі дзень закупаў быў, так бы мовіць, днём спатканьняў: хаця час адпачынкаў і блізка яшчэ ня скончыўся, цягам нашых паходаў па ўнутранай Празе мы напаткалі адразу колькіх знаёмых.

Першае з гэтых спатканьняў адбылося на Доўгай вуліцы, і акрамя ўсяго іншага яно несла ў сабе тую мараль, што мінуўшчыны нельга пазбыцца, спаліўшы пару лістоў з фатаздымкамі.

— Буда! — выгукнула Бэата.

На дагэтуль нязьнішчанай частцы ейнай мінуўшчыны матлялася барада да самага пасу, прапацелая вышываная кашуля была расшпіленая аж да магутнага жывата, а неймаверна брудныя ногі насілі скураныя адкрытыя сандалі.

— Бэатка! Пустэльная красачка! — выгукнуў апошні бітнік Прагі-1. — Ану, хуценька бяжы пацалаваць мяне ў бараду.

Ён яе ўсю абсьлініў, але ёй гэта бог вед чаму спадабалася.

— Куды дзьмеш, вятрыска? — падзівіўся ён. — Куды ляціш, лісточак?

Яна завагалася:

— Цягаемся…

— Ах, пацягушкі? — усьміхнуўся ён загадкава. — Пацягушкі-пацягушкі?

— Ну так, — сказала Бэата. — Проста цягаемся.

— Шукаем шпалеры, — удакладніў я ахвотна. — І люстру.

У яго быў такі выгляд, нібы я гэта сказаў па-фінску. Здумлёным позіркам вялікага гнома, які памылкова заблукаў на нейкі тэнісны матч, ён бегаў вачыма з Бэаты на мяне і назад.

— Не брашы! — агаломшана сказаў ён нарэшце.

Бэата выпусьціла цыгарэтны дым.

— Ну так, — сказала яна містычна.

— Бабло, значыць? — па-змоўніцку сказаў ён. — Сотак пяць, скажы?

— Будзь пэўны, — сказала Бэата значэнна.

Ён упершыню павярнуўся да мяне:

— Дык што, саліднае бабло?

Я крадком зірнуў на Бэату, але яна адвяла вочы.
 

— Ну так, — сказаў я нарэшце, разважыўшы, што вымавіць уголас слова “бабло” для мяне было б гэтаксама праблематычна, як, напрыклад, “Восьмая “Б”, сюды”.

Ён працягваў мяне вывучаць:

— Бабкі-бабачкі?

І дасьведчана падміргваў.

Зь мяне было досыць.

— Магчыма. Магчыма, і так можна сказаць. На слэнгу, — сказаў я незадаволена.

Ён паадступіў і схіліўся да самага майго твару. Потым адскочыў назад:

— Што за сранюка ты з сабой цягаеш?

Я назваўся.

— Што гэта за сранюк?! — гукаў ён, ня цямячы.

Бэата моўчкі пагладзіла яму спацелую скронь.

— Ня будзем вас больш затрымліваць, — сказаў я. — Мяркую, вы ўсё адно сьпяшаеце на аўтастоп?

Бэата засьмяялася, і нават на мяне зірнула.

Гэта было міла.

— Які, бля, аўтастоп? Што гэта, бля, за сранюк? — енчыў ён здраджана.

— Ну, тады вы, відаць, сьпяшаеце на нейкі раўт.

Ён пакрыў мяне сэрыяў мацюгоў.

Мне было сапраўды прыемна.

На стаянцы на Карлавым пляцы — усё яшчэ бязь люстры, але ўжо абцяжараныя тузінам шпалерных ролек — мы спаткалі сямейнага сябра і майго аднаклясьніка з гімназіі інжынэра Давіда Шульца. Я пазнаёміў яго з Бэатай з пэўным задавальненьнем, бо ягоныя ногі ў скураных сандалях былі чыстыя. Бэату я азначыў за сваю сяброўку.

— Куды зь сяброўкай кіруеце? — пацікавіўся ён.

— Шукаем зь сяброўкай люстру, — паведаміў я яму асьцярожна.

Ён кіўнуў — маўляў, зразумела, — не адчуваючы неабходнасьці далей гэта неяк камэнтаваць.

Для ўмацаваньня нашага сяброўства ён у той момант ня мог зрабіць больш.

— І ложак, — дадала Бэата. — Маэстра дапамагае мне яго выбраць — ён у ложках сапраўдны спэц…

Яна ўдзячна пацалавала мяне ў шчаку і ўздыхнула.

Я быў вымушаны адзначыць сабе, што наш узаемны двубой дасьпеў да крыху небясьпечнай, але надзвычай прыемнай стадыі.

Інжынэр Шульц засмучона паківаў галавой, пры гэтым высоўваючы падбародак трохі наперад (апошнім разам гэты пакорлівы жэст я бачыў некалькі год таму, калі ў Сазаве я зусім нечакана перайграў яго ў настольны тэніс).

— Магчыма, — сказаў ён задуменна, — мне таксама трэба было пісаць.

І трэцім разам, у Збраславе, калі мы на Бэаціна жаданьне выйшлі на ўсялякі выпадак каля мэблевай крамы, мы натрапілі на каляжанку Таўфэраву.

— Гэтая прыгожая жанчына ці не Бэатка Кралава? — усклікнула яна зь недаверам.

Шмат гадоў таму яна ў яе выкладала расейскую мову.

Пахваліўшы Бэаціну цудоўную летнюю сукенку і цудоўны загар, яна нас зьмястоўна паінфармавала пра стан здароўя сваёй старой цёткі, хворай на лейкемію. Пасьля гэтага яна пацікавілася, што гэта мы нясём; малюнак на купленых шпалерах яна назвала вельмі прыгожым, а выбраны клей беззаганным.

Нарэшце яна ня вытрымала:

— А дзе твае дзяўчаткі? — згадала яна.

— Яшчэ на моры, — сказаў я спакойна. — Мне трэба было вярнуцца раней дзеля сякой-такой працы.

Яна ўсьміхалася пафарбаванымі вуснамі.

— Перадавай ім ад мяне прывітаньне.

5. Сваёй хуткасьцю, арганізаванасьцю і колькасьцю занятых працаўнікоў рэканструкцыя Бэацінага пакою нагадвала ўзьвядзеньне дэкарацыяў у высокабюджэтным амэрыканскім фільме, у прадусара якога гарыць тэрмін, — абодва дахавыя вокны канчаткова ўсталявалі яшчэ ўначы, а за раніцу паклеілі шпалеры й прыбралі, так што адразу пасьля абеду супрацоўнікі фірмы “Шлейхрт і сын, насьціл падлогавых пакрыцьцяў” маглі разаслаць ружовы плюшавы дыванок. Нам з Агатай, Бэатай і Пэтрыкам засталося адно нясьпешна пазаносіць у пакой найперш старую, а тады й новакуплёную мэблю — у тым парадку, у якім яе цягам дня паступова прывозілі з розных крамаў. Трэба сказаць, што, нягледзячы на раней памянёныя адрозьненьні між Бэаціным і маім густам, усё памяшканьне ўрэшце выглядала (нават з старым ложкам і бязь люстры) надзіва міла і ўтульна, а калі я, да таго ж, нафтабак, што дагэтуль перашкаджаў у мансардзе, вынес вонкі й паставіў пад гаражную рыну, я ня мог пазбыцца ўражаньня, што мая рацыяналістычна-аптымістычная місія была не такой няўдалай.
 

Крал з Кралавай зьявіліся пад сёмую. Іхны прыход засьпеў мяне ў тое імгненьне, калі я сканчаў сыстэматычнае парадкаваньне кніг на паліцах, што салодка пахлі навіной (прычым звычайную нацыянальную прыкмету я інтуітыўна камбінаваў з крытэрам, які можна вызначыць як ступень аўтарскай шызанутасьці), спрабуючы ўвадначас з дапамогай урыўкавых ведаў творчасьці Фройда растлумачыць сабе радаснае буркатаньне, зь якім дзяўчаты складалі Бэаціны майткі і станікі на адну з палічак новай чорнай адзежнай шафы. Праз дахавыя вокны ў пакой трапляла мяккае надвячоркавае сьвятло, якое на ружовым дыванку высьвечвала залацістыя сонечныя плямкі. Крал разуўся:

— Хораша! — зачаравана прамовіў ён.

Спадарыня Кралава пагладзіла мне руку і сказала, што гэта казка.

А я, маўляў, сапраўдны чараўнік.

Я разумеў, што яна мае на ўвазе, і зь нейкай вясёлай сьціпласьцю марна спрабаваў ёй намякнуць на сур’ёзныя рэчы: што сёньня, на жаль, на студні сядзіць не адна злая жаба, якую скінуць няцяжка, і што на месцы адной адсечанай цмачынай галавы часьцяком нарастаюць тры.

Крал у шкарпэтках падышоў да абедзьвюх сваіх дачок і расчулена іх пацалаваў.

Мяне, нягледзячы на мае слабыя пратэсты, ён затым зацягнуў у свой кабінэт, дзе мяне па-мужчынску абняў і ўзнагародзіў шклянкай шатляндзкага віскі “Glen Deveron” і дзесяцьцю тысячамі крон.

— Я ведаў, што ты дасі рады, — сказаў ён усхвалявана.

VIII

1. Калі, павячэраўшы, мы з Бэатай вярнуліся нагору, на дварэ было цёмна. Так мы даведаліся, што яшчэ адной з выгадаў дахавых вокнаў ёсьць магчымасьць назіраць за начным небам проста з пакою. Тады мы ўладкаваліся ў фатэлях 1931 году выпуску і глядзелі на зоры, якім былі мільёны гадоў.

— Любата, — сказаў я.

Бэату наша нечаканае адкрыцьцё натхніла на развагі пра хранатоп, якія, аднак, сёньня я ўжо ня здолею рэканструяваць нават прыблізна (прыгадваю толькі ейнае цьверджаньне, што ў такім становішчы, маўляў, можна зразумець ну абсалютна ўсё, якое выклікала ўва мне ірацыянальную надзею, што, седзячы тут, я б, можа, змог некалі зразумець і раманы Даніэлы Годравай³).

— Думаю, чалавек не абавязаны ўсё разумець, — заўважыў я суладна з сваім перакананьнем і распавёў ёй між іншым пра Ванэгутаў тэрмін “абарона ад інфармацыі”.

— Абаронца ад інфармацыі, — разважала яна, — гэта цэнзар.

— Аўтацэнзар, — падкрэсьліў я. — Гэта розныя рэчы. Нейкай інфармацыі чалавек пазьбягае асэнсавана й добраахвотна — каб захаваць свой душэўны спакой.

— І падманвае самога сябе.

— І міласэрна прыхарошвае рэчаіснасьць так, каб яе было лягчэй ператрываць.

— Спашліся яшчэ на гэты твой раман, — раптам сказала яна.

Радасьць, што яна гэтак хутка прачытала мой рукапіс, зьмешвалася з насьцярожанасьцю, якую выклікала ўжо само словазлучэньне “гэты твой раман”.

— Працягвай, — сказаў я мужна.

(Творцу не патрэбная крытыка, творцу трэба прызнаньне. Калі яму трэба крытыка — гэта ня творца. Гертруда Стайн)

— Хіба гэта ня тое самае? — яна пахітала галавой. — Гэтая вечная апантанасьць забаўляць…

Я паціснуў плячыма:

— Гэта страх не нагнаць нуды.

Яна ўхмыльнулася.

— Сабачкі, бабулькі, папугайчыкі… Табе сапраўды гэта трэба?

Я дазволіў сабе з дакорам нагадаць ёй некаторыя стрыжнявыя прынцыпы сваёй паэтыкі, зь якімі я яе азнаёміў яшчэ падчас першай лекцыі, а затым гэтак разабраны матэрыял я дапоўніў сваёй улюбёнай, але не скарыстанай дагэтуль паралельлю, якая параўноўвае мае кнігі зь лістамі франтавіка да сваёй маці:

— Разумееш, — тлумачыў я, — у яго над галавой сьвісьціць шрапнэль, зьнізу яго грызуць клапы й пацукі і галодны ён настолькі, што зжор бы й кішкі свайго найлепшага сябра, якія вунь вісяць на калючым дроце, але сваёй маці ён кожнага разу піша, што маецца добра і хутка прыедзе… Бо гэтая хлусьлівая вэрсія, як я лічу, ягоны сьвяты абавязак, — дадаў я з запалам.
 

— Ты раззлаваўся, — канстатавала яна.

Я адказаў, што, як добраахвотны сувязіст паміж пагарджаным, аднак купляным чытвом і паважнай літаратурай, якой практычна ніхто не чытае, я, натуральна, мушу лічыцца з тым, што час ад часу на мяне будуць злосна гыркаць з абодвух лягераў. Я спадзяваўся, што гэтую маю бліскучую фармулёўку яна належна ацэніць, аднак, відавочна, у думках яна была ўжо далёка.

— У якім выпадку ты б напэўна забіўся? — спытала яна зьнячэўку.

Беспасярэдні паварот гаворкі пра мой раман да разваг пра маё магчымае самагубства мяне пазабавіў.

Аднак яна дамагалася адказу.

— Я б напэўна забіўся, калі б зварыўся аўтагенам.

Зрабіла мне заўвагу, каб я гаварыў сур’ёзна.

Я задумаўся.

— Напэўна? Калі б мая дачка выйшла замуж за сапраўды страшэннага чалавека…

— Напрыклад?

— Напрыклад, за Паўла Вітка⁴, — сказаў я. — Або за Буду.

Я тэатральна здрыгануўся.

— Жартачкі, — сумна сказала яна. — Вось бачыш: ты ўжо нават ня здольны гаварыць сур’ёзна.

— Гэта ня жартачкі. Гэта — як напісаў Рамэн Гары — спосаб абясшкодзіць рэчаіснасьць, калі тая наважваецца ўчапіцца табе ў горла.

— Жартачкі і цытаты, — удакладніла яна расчаравана і пазяхнула.

Я ўстаў.

— Прапаную мір, — сказаў я. — Давай пакінем убаку нашыя адрозныя жыцьцёвыя філязофіі і застанёмся сябрамі.

— Ці мы едзем заўтра па гэтую люстру? — спытаў я, сыходзячы (нешта мне замінала сказаць слова “ложак”).

Яна расьсьмяялася.

Гэта было тыпова: калі б я ў дзьвярох спытаў пра Туаена, Сартра або гісторыю хрысьціянства, яна б і вокам не павяла, а спытаю пра люстру — яна ледзь дыяфрагму не надарве.

— Едзем з самае раніцы, — сказала яна з вачыма, поўнымі сьлёз. — Ты можаш спакойна начаваць тут.

За дахавым акном ухмыляліся твары фальшывых садоўнікаў, Сучыных сыноў, барсэлёнскіх амэрыканцаў і спартаўскіх хакеістаў.

— У мяне яшчэ дома трохі працы, — сказаў я здушаным голасам.

2. Сёньня Ота Карлас прынёс мне праект вокладкі сэрыі “Навінкі чэскай прозы” на сёлетні год — у духу пажаданьня галоўнага рэдактара просты, ніякіх красьлюнкаў, толькі выразны чорны надпіс на аднаколерным тле. “Альбом” Эвы Кантуркавай быў жоўты, “Мыс Добрай Безнадзейнасьці” Любаміра Марцінка — блакітны.

— Замаўляю сабе ружовы, — сказаў я Оту. — Гэта будзе love story з усімі прычындаламі.

Ён узнагародзіў мяне сваёй стрыманай усьмешкай.

Я прачнуўся ў цудоўную сонечную раніцу. Пасьнедаў, узяў складны мэтар і, хутчэй фармальна панаракаўшы на такі спосаб баўленьня лета, радасна выправіўся з дому.

Насуперак маім чаканьням, мы паехалі не па ложак і не па люстру, а — як мне з тэрасы пракрычала Агата ў блакітным купальніку — на Слапы⁵. Памахаўшы мне, яна зьнікла ў доме.

— На Слапы? — перапытаў я ў Бэаты, якая мыла ветравое шкло кабрыялета.

— На Слапы, — сказала яна аўтарытарна.

Агата — гэтым разам у зялёным суцэльным купальніку ў вялікія белыя гарошыны — несла ўжо капы і кош зь перакускай.

— У мяне няма плавак, — запярэчыў я.

— Дамо табе татавы, — Бэата падала знак меншай сястры, якая зноў зь сьмехам адбегла, а калі праз хвілю зь імі вярнулася, на ёй былі ўжо залацістыя бікіні, што камічна агалялі яе хударлявую попку. Бэата закаціла вочы. Каб дапамагчы Агаце зноў набыць пэўнасьць (і вызваліць нас ад ейнага далейшага пераапрананьня), я прымусіў сябе з захапленьнем прысьвіснуць. Яна ўсьцешана пачырванела і хацела мяне гульліва пляснуць па сьпіне, але, размахнуўшыся, трапіла рукой у люстэрка задняга віду.

— Аў!

Бэата, ссунуўшы бровы, паправіла люстэрка. Тады насадзіла цёмныя акуляры.

— Ну, — спытала яна ласкава, — ці ўжо можна?

Шаша была вольная.

Бэата ехала хутка, але ўпэўнена.

(Баюся, што ад нейкага часу клішэ “жанчына за стырном” страціла для мяне свой нібыта дасьціпны зьмест і сёньня значна хутчэй, чым нагоду для дурных анэкдотаў, уяўляе сабой для мяне сурочнае, панаднае спалучэньне эротыкі й сьмерці — і гэта, падкрэсьліваю, ніякая не інтэлектуальшчына.
 

Але тады яшчэ не.)

Тады яшчэ цёплы вецер кудлаціў нашыя валасы і абвяваў нашыя твары. Тады мой унутраны супакой каламуціў толькі той факт, што Кралавы плаўкі маюць леапардавы ўзор.

На першым роўным адцінку дарогі я пальцам лёгка дакрануўся да Бэацінага аголенага сьцягна, а другой рукой паказаў на зіхоткую шайбу сонца:

— Бабло, а-а! — празь вецер мне даводзілася крычаць. — Бабкі-бабачкі!

Куткі вуснаў ёй здрадзілі.

У Даўлі Агата запатрабавала марозіва. Мы пацешліва назіралі з машыны, як яна ў невялічкай чарзе праз правільныя пяцісэкундныя інтэрвалы сарамліва абцягвае залацістыя майткі.

— Я паводзіла сябе з табой жахліва, — сказала Бэата раптоўна і павярнулася да мяне. Ейны твар адбіваў нейкую асаблівую незадаволенасьць.

У мяне было адчуваньне, што я яе разумею.

— Я б хацела папрасіць у цябе прабачэньня.

Яна нават зьняла акуляры.

Распрананьне да плавак.

Як праўдзіва і пераканаўча выявіць цялесную прагу і пазьбегчы пры гэтым сьлінявай парнаграфіі? Хоць я й разумею, што ў эпоху “Пэнтгаўзаў”, эратычных рубрык у газэтах і ўсім народам сьпяваных прызнаньняў з Дэйвіц дзяўчыне, што нікога не адрыне⁶, мне б ня варта было пакутаваць ад нейкіх празьмерных сумневаў, аднак гэта ўсё адно цалкам не пазбаўляе мяне душэўнае роспачы. Пару асьцярожных эратычных пасажаў у мяне было і ў папярэднім рамане, але там я заставаўся схаваны (з чаго цешыўся, бы сапраўдны вуаер) за асобай так званага Квіда, а да таго ж я заўсёды мог вылузацца, спаслаўшыся на раманную фіктыўнасьць. Аднак што рабіць тут, у хроніцы падзеяў непрыхавана рэальных? Мне што, сапраўды ў наступным разьдзеле перад вачыма сваёй дачкі, сваёй жонкі, сваёй маці ды сваіх бабуляў расшпіліць прарэх і засунуць гэтага свайго брунатнага рассоўнага кватаранта ў вільготнае ўлоньне дваццацігадовай Бэаты Кралавай? Божа мой!

Як гэта Вацулік такое робіць?⁷

Пасьля дажджоў апошніх дзён трава ў Ждані выглядала вельмі сьвежай. Вада не была млява-цёплай, як тут часта бывае, а абдавала прыемным халадком. Раніца мінала ў адносна рэгулярным чаргаваньні двух звычайных відаў пляжнае дзейнасьці. Калі мы ішлі купацца адразу ўтраіх, не абыходзілася — дзякуючы Агаце — без пранізьлівага віску, пырсканьня й падводнага гарэзаваньня, пры якім вада літаральна кіпела (Бэата трымалася ўбаку, але мяне Агата сваімі худымі нагамі абдымала чым далей, тым бессаромней, пакуль я сваёй цяжкой лапай — з удаванай бурклівасьцю старога леапарда — не засунуў ейную галоўку пад ваду, пратрымаўшы яе там так доўга, што яна з кашлем і плачам крыўды сама пабрыла на бераг). Калі ж Агаце ў ваду не хацелася або калі яна некуды адбягала з чарговай сяброўкай, люстра вады, якое мы з Бэатай рабацілі па вусьцішна паралельных траекторыях, ледзь хвалявалася.

Падобна было й на сушы: як толькі на капе мы заставаліся адны, вясёлая балбатня хутка грузла. Калі гэта сталася ўпершыню, нейкі час мы ляжалі моўчкі, а потым яна спытала:

— Ці сьвяткуеш ты Новы год?

Яе крыху неактуальнае пытаньне я палічыў толькі нейкай сымпатычнай адкрытасьцю, нейкім парадыйным прызнаньнем, што і яна ўсьведамляе гнятлівасьць запанавалае цішы, якая па Агаціным сыходзе разьлеглася на нашай капе, але было надзіва падобна, што ёй гэта сапраўды цікава. Тады я ўлучыў сябе некуды пасярэдзіне паміж артадаксальнымі прыхільнікамі шампанскага ды пэтардаў і ня менш артадаксальнымі адмаўленцамі якога-колечы навагодняга тлуму.

— Гм, — сказала яна. — А пра што ты думаеш, калі ўстаеш?

Я аднавіў паўсантымэтровы прамежак паміж нашымі распаленымі плячыма.

— Маеш на ўвазе на Новы год?

— Штораніцы, — удакладніла яна. — Проста што ў цябе ў галаве, калі ты прачынаешся…

Я трывожна ўявіў апошні з тых гард-сэкс фільмаў, якія мне тымі днямі нейкі невядомы пажаднік штораніцы праектаваў на вочную сеткавіцу і ў якіх Бэата грала ролю, у акторскім жаргоне называную прымай.

— Нічога цікавага, — сказаў я. — Доўга не магу прачухацца. З раніцы я няздольны на глыбокія думкі.
 

Наступныя Бэаціны пытаньні датычылі — прынамсі тыя, пра якія я згадваю, — майго ўспрыманьня нашай нацыянальнай гісторыі (здаецца, яго я вызначыў як зьмяшанае), маіх чаканьняў ад надыходзячай эпохі Вадаліва (супярэчлівыя) і прычынаў, якія мяне прывялі на дарогу настаўніцтва (я сказаў, што ад нараджэньня адчуваў экзыстэнцыйную ўнутраную неабходнасьць перадаваць іншым гэтую эстафэту радаснага пазнаньня ды годнага гуманізму, а апроч таго мне была пільна патрэбная кватэра). Так мы падышлі да шлюбу: Як доўга я жанаты? Так доўга? Ці ёсьць у нас супольныя сябры? Што робіць жонка, калі я пішу? Як мы пазнаёміліся? Ці мыю я посуд? Што ў шлюбе самае цяжкае? Што прычына разводаў?

— Шлюб, — сказаў я.

Недзе я гэта чытаў.

Я імкнуўся адказваць наколькі магчыма праўдзіва і ўрэшце пачаў баяцца, што перад ейнымі дваццацігадовымі вачыма намаляваў карціну нейкай страхатлівай, мяшчанскай пэрспэктывы, аднак яна мяне пахваліла, што не выпрабоўваю на ёй гэты ўбогі трук “мая жонка, галубка, мяне не разумее”.

— Мая жонка мяне разумее — таксама трук, — заўважыў я.

— Я ведаю, — сумна сказала яна.

Бэаціны пытаньні… Чым бліжэйшымі мы былі, тым іх рабілася больш. Дзеля іхнай клясыфікацыі спатрэбіўся б немалы, рупліва складзены тэматычны рэестар, дзеля аналізу — дасьведчаны псыхіятар. Яна пыталася папросту пра ўсё: пра Апалінэра і бідэрмаер, цэлібат і Дрцікола⁸, ксэнафобію і Елаўстоўнскі парк, дзэнбудызм ды жоўтую ліхаманку, і той факт, што на шэраг пытаньняў я ня ведаў адказу, для яе быў крыніцай кепска прыхаванага расчараваньня.

Ці я таксама здаюся сабе няшчырым, калі дапамагаю сьляпым перайсьці цераз дарогу?

Ці ў мяне таксама бываюць хвіліны, калі я ненавіджу абсалютна ўсіх?

Ці ня ведаю я нейкіх добрых антыстрэсавых практыкаваньняў?

Ці мне таксама гэтак граюць на нэрвах гульні ў кампаніі?

Што я насамрэч думаю пра Фучыка?

Ці фалякратыя міт?

Ці я таксама ў касьцёле пачуваюся, як Мэры Пікфард?

Ці я таксама часам плaчу, гледзячы на дзяцей, што коўзаюцца на каньках?

Ці мне таксама гэтак агіднае слова мэнструацыя?

Ці мне таксама агіднае так званае рацыё?

Ці я таксама больш люблю людзей сталага веку?

Ці мне не здаецца, што сумныя людзі больш шчырыя?

Ці заўтра пайду сустракаць?

Вось так. Безь пераходу.

Мы абедалі ўжо папаўдні ў горадзе. І мы адшукалі люстру. І яшчэ ў нас адцягнулі машыну. Бэата сьмяялася, казала, два гады ня езьдзіла на мэтро. Крал таксама сьмяяўся; ён некуды пазваніў, і празь дзьве гадзіны машыну прывезьлі. І хоць да воплескаў захапленьня на адрас Крала я не далучыўся, але й надта не абураўся ад гэтага беспасярэдняга сьведчаньня пра існаваньне карупцыі ў нашай маладой дэмакратыі. Мая грамадзянская пільнасьць недапушчальна ўпала.

Затое начаваў я дома.

3. Праз затрымку на італьянскай мяжы аўтобус турыстычнай фірмы “Last Minute Travel” прыехаў з значным спазьненьнем. Чаканьне і ўсё большы свой неспакой я скарыстаў на тое, каб прыгадаць сабе некаторыя трывалыя каштоўнасьці, на якія маё жыцьцё дагэтуль абапіралася.

Празь дзьве гадзіны аўтобус нарэшце пад’ехаў да ходніку.

Засычэла дзьвярная гідраўліка.

Калі ў гурме чужых загарэлых твараў я ўбачыў сваю жонку, з пэўнай нечаканасьцю я зразумеў, што яна ўсё яшчэ вельмі прыгожая.

— Татка! — выгукнула дачка.

На ейнай смуглявай шыі бліснуў ланцужок.

Недзе празь месяц пасьля майго прызыву ў войска, уначы, за маленькім бляшаным столікам днявальнага вайсковай часьці Браціслава-Вайнары я напісаў верш пра сваё стаўленьне да дачкі. Дазволю сабе яго тут працытаваць, нягледзячы нават на тое, што ўжо толькі той факт, што я, насуперак даўняму намеру, пакінуў трывалую глебу прозы, каб стрэліць у бязьмежны космас паэзіі, ёсьць досыць красамоўным сьведчаньнем абсалютнай пачуцьцёвай непрытомнасьці, якая мяне тады ахапіла:

Відаць, лепей назад да прозы:

Дарма, што я ў Бэаты за сваё міжвольнае спазьненьне перапрасіў і што старая (зялёная!) канапа ў новаабсталяваным пакоі глядзелася больш чым дзіўна, у горад па новую яна ехаць не хацела — сьцьвярджала, што гэтыя пошукі ложка яе ўжо пачалі прыгнятаць. Мне давялося прыкласьці нямала намогі, каб пераканаць яе, што было б шкада зараз здацца, спыніўшыся перад фінішам.
 

— Усё адно ўжо позна, — цьвердзіла яна ўпарта.

— Цяпер поўдзень, — пярэчыў я, — у нас мора часу.

Я ня мог пазбыцца ўражаньня, што тым дзьвюм гадзінам, якія я зранку прабавіў на Апляталавай вуліцы, ходзячы ад аднаго недакурка да другога, ейная фантазія надае крыху іншы зьмест.

Урэшце я яе ўгаварыў, аднак усе мае намаганьні пайшлі на глум, прычым адразу ж у першай мэблевай краме, у якую мы таго дня завіталі. Бесцырымоннасьць і вульгарнасьць яе загадчыка былі неймаверныя: ён нам па-змоўніцку падміргваў, рабіў двухсэнсоўныя намёкі і зь нейкім плюгавым разуменьнем панукваў выстаўленыя ложкі безь нічога ніякага апрабаваць проста цяпер. Я адно надзяліў яго парай халодна-літасных поглядаў, але Бэата, на зьдзіўленьне, ягонага націску ўрэшце ня вытрымала і пасіўна апусьцілася на апяваную двухспальную тахту — з бледным тварам, з шчыльна сьцятымі вуснамі. Кожны ейны рух суправаджала неміласэрнае шамаценьне поліэтыленавай накідкі.

— Ну як вам ляжыцца? — гоцаў вакол нас загадчык.

Замест адказу яна заплюшчыла вочы.

— Якая гэта асалода — любоў уласнага народу! — прагундосіў загадчык.

Я прысеў побач зь ёй на край ложку.

Яна намацала маю руку і моцна яе сьціснула.

— Ах, якая лафа! — задаволена ржаў загадчык.

Ён нахіліўся, каб зазірнуць ёй пад спадніцу.

— Хадзем кульнём па чарцы, — сказаў я.

Сьціск імгненна ўзмацніўся.

Яна не расплюшчыла вачэй нават тады, калі я — у суправаджэньні ўжо зусім недвухсэнсоўных воклічаў таго ідыёта — цягнуў яе з крамы на двор.

Спаражніўшы тры чаркі каньяку ў бары гандлёвага дому “Котва”, яна ў аддзяленьні мэблі паверхам ніжэй цалкам спантанна, але зь нейкай урачыстай абраднасьцю апрабавала іх усе: рознакаляровыя двухспальныя тахты, традыцыйныя белыя спальні, сучасныя мэталёвыя ложкі з масянжовымі більцамі, раскладныя канапы й акруглыя сужонскія ложкі з абіўкай “амэрыканскі мікраплюш”.

Яна ўкладалася на іх з урачыстаю засяроджанасьцю.

Паварочвалася на бок, на сьпіну і на жывот.

Часам гладзіла абіўку.

Дыхала на люстэркавыя сьпінкі.

Абдымала падушачкі.

Націскам пальцаў выпрабоўвала пругкасьць матрацаў.

У камфортным, з чорнай абіўкай, ложку “Wendy” за 18 990 крон нават слаба закурняўкала.

Я яе зьлёгку адраджваў, але вельмі няўпэўнена, падлягаючы ейнай падманнай гульні.

— Гэты хачу, — сказала яна.

— У яго прыстаўная падгалоўная частка. Матрац з спружыннай пракладкай, — сказала прадавачка з прыемнаю бесстароннасьцю. — Абіўка здымаецца.

Счакаўшы, пакуль Бэата ўстане, яна нам паказала, як тая абіўка здымаецца.

Бэаціны рукі абвіліся вакол маёй шыі:

— Вось бачыш, — мякка сказала яна. — Гэта так практычна!

— У яе шмат месца ўнутры, — сказала прадавачка.

Прадэманстравала.

З Бэацінага дыханьня тхнуў каньяк.

— Шмат месца — ты чуеш? — прамовіла яна мякка. — Гэта так аптымістычна!

Бэаціны дотыкі былі занадта прыемныя, каб я пайшоў зьмераць ложак.

— Мы яго возьмем, — сказаў я з пэўнай палёгкай.

Яна абдарыла мяне доўгім пацалункам, быццам насамрэч плаціў я.

— Хачу табе купіць нагавіцы, — прашаптала яна, не пасьпеўшы аддыхацца. — Або гарнітур. Зараз жа.

Нічога ня зробіш, так гэта было: не веснавы луг у кветках, не нанятае лецішча з зыркім вогнішчам, а цесная прымерная кабінка аддзяленьня мужчынскага адзеньня, як у найгоршым парнафільме.

Неадменная шчыліна ў зацягнутых завесах.

На вешаку два занадта хутка выбраныя гарнітуры.

Падазроны шэпт прадавачак.

Вялікае люстра майго маральнага ўбоства.

А потым, мілая бабуля, я сьцягнуў зь яе майткі, а Бэата іх сунула ў сумачку.

— Дык як спадару падабаецца?

Жонка мяне за гарнітур пахваліла, сказала, добра зрабіў, што купіў яго.

Маўляў, нешта такое мне даўно ўжо трэба было.

Дарэчы: я ў ім быў на дзяржаўным прыёме з нагоды сьвяткаваньня ўгодкаў Чэхаславацкай Рэспублікі, на перадкаляднай сустрэчы дзеячоў мастацтва з экс-міністрам культуры, на нядаўняй пісьменьніцкай вячэры ў амэрыканскага пасла і, на жаль, на ўрачыстай вечарыне з нагоды пачатку Міжнароднага году сям’і.

…выхоўваць у вучня ўласнае стаўленьне да сьвету, абуджаць і разьвіваць ягоную стваральную здольнасьць кантакту зь сьветам.

Атакар Хлуп, Ярамір Копэцкі і інш., Пэдагогіка

4. Гэта была больш чым радасьць.

Гэта былі радасьць і страх увадначас.

Страх, што гэта скончыцца.

Страх, што гэта ня скончыцца.

Сёньня, у 1994 годзе, я не наважаны разводзіць даўжэйшых развагаў пра каханьне (заўважце, напрыклад, што вышэйпамянёнае пранікненьне ў жанчыну я, цалкам прагматычна, не лічу нават за дастатковую падставу, каб пачаць новы разьдзел), але мушу яшчэ прынамсі прызнаць, што сапраўды нешта зьмянілася.
 

Я пачаў рабіць ранішнюю гімнастыку.

Ледзь толькі вызірала сонца, я падкормліваў свой адрыятычны загар.

Пінцэтам я павыдзіраў сабе валасы з носа.

Я купіў сабе пяць новых майткоў, пяць пар шкарпэтак і (упершыню ў жыцьці) зубныя ніткі.

Пра Апдайкаў раман “Давай пажэнімся” я перастаў казаць “банальна, але досыць міла”.

Зацяганыя шлягеры пад гітару на выходных у Сазаве выганялі сьлёзы з маіх вачэй.

Пасму залатую крадком састрыгу,
пад падушку схаваю, калі пайду спаць…

Божа мой! — усхліпваў я.

У жыцьці ня чуў нічога праўдзівейшага.

Дома было сапраўды жахліва. Час, праведзены ў тыя першыя дні зь сям’ёй, у маёй памяці ахутаны амаль раманнай смугой. Хіба згадваю, што я гарліва езьдзіў на нейкія экскурсіі (памятаю, напрыклад, што мы былі ў Канапішці, але дакладней нічога сказаць не магу — мо было зачынена?). Дзякуй богу, да іх нічога не даходзіла, бо мае думкі, бывала, і раней луналі ў аблоках.

— Тата піша, — лагодна тлумачыла жонка дачцэ.

Гэтая новая таямніца, аднак, сягала ўсіх закуткаў майго цела, запаўняючы яго дарэшты, ажно здавалася, што ў наступнае імгненьне вось-вось вылезе на паверхню. Імкненьне ўтрымаць яе ўнутры ўсякім коштам спарадзіла тое, што ў мяне пачалі трымцець рукі. Я перакуліў і разьбіў больш шклянак, чым Агата. Роспачнае імкненьне не пакрыўдзіць ператварыла мяне ў раба кансьпірацыі. Чым больш назапашвалася ейных лістоў, тым цяжэй для іх было адшукаць сапраўды надзейную схованку. Уначы я ўставаў і ўпоцемках схованкі правяраў. Калі мне карцела пабачыць хаця б ейны здымак, я мусіў адцягнуць ад сьцяны сэрвант, што дастаўся мне ад прабабулі.

Нягледзячы на ўсе гэтыя захады, я часам апынаўся ў непрадбачаных сытуацыях, калі маё выкрыцьцё здавалася ўжо зусім немінучым. Ці вам, спадарове, даводзілася ў гасьцёх у цешчы высмаркацца бяз задняй думкі — і адчуць з насоўкі незабыўны водар улоньня вашай каханкі?

На шчасьце, прынамсі для чарнавікоў сваіх уласных любоўных лістоў, а таксама (верце ці ня верце) вершаў я неўзабаве перайшоў на абсалютна надзейную схованку: папяровую тэчку, у якую я іх паступова ўкладаў, я падпісаў вялікімі друкаванымі літарамі “ЛЮБОЎНЫЯ ЛІСТЫ І ВЕРШЫ” і засунуў у рэзу занатовак да рыхтаванага раману.

Ні ў якім сэйфе яны не маглі быць у большай бясьпецы.

Калі хто пра што й здагадваўся, гэта быў сабака, якога я цяпер выгульваў нязвыкла часта. Як толькі мы зьнікалі з агляду нашых вокнаў, я валок яго да тэлефоннай будкі.

— Каханьне маё, — мармытаў я ў слухаўку.

Сур’ёзна.

Калі я вяртаўся ўвечары ад Бэаты, ён усьцешана абнюхваў мае рукі, круцячы хвосьцікам.

— Адвалі, — адпіхваў я яго.

Учора ўвечары ў ваньне мне да галавы прыйшоў новы выраз для слоўніка каханьня ў кампутарным веку: чароўна неадфарматаваныя далоні.

Вечароў у Бэацінай мансардзе нам зрабілася мала (пагатоў што Агаціны магчымыя ўварваньні віселі над намі сталаю небясьпекай, а спадарыня Кралава з сваёй падазронасьцю пачынала небясьпечна нагадваць прадавачак з “Котвы”).

Аднак вакацыі яшчэ ня скончыліся, а жонка ўжо хадзіла на працу.

— У мяне сорак хвілінаў, — задыхана гукаў я ў слухаўку, калі дачка па абедзе сыходзіла да сяброўкі. — Максымум пяцьдзясят.

Я чуў, як яна нешта пракаўтнула.

— Спускайся на Страканіцкую, — адказвала яна. — Праз чатыры хвіліны я там.

Яна прыяжджала ў тым, у чым яе засьпяваў мой званок — у халаце, у бацькавай працоўнай кашулі, у футболцы на голым целе. З хуткасьцю каля ста сарака кілямэтраў за гадзіну мы несьліся да першага павароту; перад ім яна рэзка гамавала і з шалёным гудзеньнем сунулася ў правы шэраг. Да нашай лясной дарогі адтуль быў хіба кілямэтар.

Калі я тым летам кагосьці ўсёй душой ненавідзеў, дык гэта грыбнікоў.

Гэткі Эд МакБэйн, якога мы ў нашым выдавецтве цяпер так шмат выдаём, найхутчэй напісаў бы прыкладна так: У той самай машыне і той самай дарогай, па якой яна таго лета езьдзіла па каханьне, годам пазьней — нават крыху менш — яна паехала па ўласную сьмерць.

Пачуцьце мёртвай каханкі.

5. — Дык як там наш курс? — спытаў у мяне Крал аднойчы вечарам прыкладна ў сярэдзіне жніўня. — Як мы пасоўваемся?

Гэта гучала дзіўна. Ад Пэтрыка я да таго ж ведаў, што ў яго не заладзіліся гешэфты, а таму я мусіў гаварыць з асабліваю асьцярогай.

— Па-мойму, усё значна палепшала, — адказаў я. — Як ні дзіўна, нават нашы ўзаемаадносіны.

— Я гэта заўважыў.

Я маўчаў.

Ён пазіраў на мяне прымружанымі вачыма.

— А як зь ейным творчым пісьмом?

Якраз пра пісьмо мы ўжо доўга не гаманілі.

— Пачынае… Тое, што я ўжо чытаў, вельмі нядрэнна.

— Пачынае?

Ён няхораша ўхмыльнуўся:

— Я плачy табе з канца чэрвеня, а яна пачынае?

Я паціснуў плячыма:

— А чаго ты чакаў? Што ў ліпені зь яе стане Сарот?

Скарыстаць імя, якога ён ня ведае, было, вядома, памылкай.

— Магу я прачытаць, што яна напісала? — заатакаваў ён у адкрытую.

Я завагаўся: апроч апавяданьня “Тата і я” (якое, вядома, ня бралася пад увагу) Бэата мне больш нічога чытаць не давала.
 

— Яшчэ не.

— Як гэта не? — ён падвысіў голас.

— Дэнісе, — сказаў я замірэнча, — ува што мы гуляем?

Але ён ужо разьюшыўся.

— Ува што мы можам гуляць? — адказаў ён уцьвелена. — Я проста хачу ведаць, на што ўжо трэці месяц даю свае грошы!

— Ты лічыш, што выкідаеш іх на вецер?!

Ён не дазволіў сябе зьбіць:

— Гэта я і спрабую высьветліць!

— Дэнісе, — сказаў я, — згадай, што, калі я сюды прыйшоў упершыню, у той пячоры наверсе жыла нямая пячорная салямандра. Зьбегай паглядзі туды цяпер.

Я зрабіў драматычную паўзу.

— Хіба гэта ня пэўныя вынікі? — сказаў я пераканана.

Ён нязгодна захітаў галавой.

— Я не сьцьвярджаю, што гэта выключна мая заслуга, — найхутчэй яна б так ці інакш і сама з гэтага вылузалася. Але ж я не гультайнічаў — ці ж не?

Ён насуплена маўчаў.

— Ніякі сапраўдны курс творчага пісьма, вядома, ніколі не ажыцьцяўляўся, — прызнаўся я. — Але ж мы гэта ведаем абодва, я ніколі не сьцьвярджаў адваротнага… Праўду кажучы, ня ведаю, ці ён калі ўвогуле ажыцьцявіцца.

Ну вось бачыш, казаў ягоны дакорлівы позірк.

— Калі ты мне плаціш за гэты від курсу — твая праўда, гэта крыху рызыкоўная інвэстыцыя.

Гэтым умоўным сказам я хацеў яму нагадаць, што наша колішняя дамова аб працы з самага пачатку зазнала досыць ключавыя зьмены — хіба ён не хацеў сам, каб я яе зрабіў шчасьлівай?

Аднак ён гэтага не прыгадваў.

— Вельмі рызыкоўная інвэстыцыя, — сказаў ён раздражнёна, але яму не ўдалося схаваць пэўнае задаволенасьці — я сам вывеў гаворку туды, куды ён хіліў.

Дык вось як гэта робіцца, падумаў я не бяз горычы.

— За жнівень я табе яшчэ заплачу, — сказаў ён высакародна.

Ён выцягнуў з кішэні падрыхтаваныя банкноты.

Толькі ў гэты момант да мяне дайшло: ён жа мне паказвае на дзьверы.

Дык ужо заўтра мяне тут ня будзе? — усьвядоміў я з жахам.

У гэтай цудоўнай кухні? У ягоным цудоўным кабінэце? У казачным ложку “Wendy”?

— Дык заўтра мне не прыходзіць? — спытаў я прыдушана.

— Не, — адказаў ён строга, паглядзеўшы мне проста ў вочы. — Сёньня можаце разьвітацца.

Усё разгортвалася захутка.

— Я не жадаю сабе ніякіх новых непрыемнасьцяў, ясна?

Абсалютна.

— Спадару настаўнік, — значэнна падкрэсьліў ён.

Раптам!

Раптам ужо настаўнікі не займаюцца сэксам.

Па дарозе ў мансарду ўва мне імкліва нарастала шаленства. Высмактаць чалавека і вось так проста яго выплюнуць! А прафсаюзы на гэта, вядома, нічога!

Тым часам, як я гэта Бэаце ўзрушана пераказваў, яна паступова распраналася.

— Ідзі, — сказала яна тады, — адпомсьці дачцэ гэтага гнюснага капіталіста…

Гэта было не мілаваньне — гэта была сацыяльная бура.

— Што будзем рабіць? — спытала яна тады. — Дзе мы цяпер будзем сустракацца?

— На Страканіцкай.

Яна ўспрыняла гэта сур’ёзна:

— А ўзімку?

Я бязрадна паціснуў плячыма.

— Як наконт гатэляў на гадзіну? — прапанавала яна.

— Я ведаю толькі адзін, — адказаў я. — І належыць ён твайму бацьку.

Тая шалёная ідэя прыйшла, вядома, да маёй галавы.

Я агучыў яе, і ўжо немагчыма было свае словы забраць назад.

Я хацеў быць разам зь ёй.

А пасьля нас хоць патоп.

— Слухай, — гучаў той ключавы сказ, — дык ідзі выкладаць да нас у школу…

ІХ

1. Калі а восьмай раніцы апошняга жнівеньскага панядзелка я ўвайшоў у наш кабінэт, калегі, за выключэньнем каляжанкі Хваталавай-Сукавай, якая нешта старанна шукала ў шуфлядах, сядзелі над фатаздымкамі з адпачынкаў, папіваючы першую каву навучальнага году 1992/1993.

Яны мяне весела прывіталі.

Нашы традыцыйныя правакацыйныя спавешчаньні праз імгненьне перапыніла Хваталава:

— Лібушка, — залямантавала яна, — ці ты нідзе ня бачыла майго трохкутніка?

Лібушка, на жаль, ейнага трохкутніка нідзе ня бачыла.

Ярамір, Ленка і Ірэнка яго таксама ня бачылі.

Хваталава-Сукава кінула на мяне погляд, які ясна даваў зразумець, хто ў ейных вачох галоўны падазроны ў справе зьніклага трохкутніка.

Ірэнка між тым зьбегала ў настаўніцкую і вярнулася з навіной: маўляў, у нас новы настаўнік ангельскай.

— Ну дык што? — сказала Хваталава. — Па-ангельску кожны ўмее гаварыць.

— Дзе ж ён мог знайсьці ангельца? — засумнявалася Ліба. — Хіба што атрымаў у якасьці дылерскага працэнту…

— Або выйграў у лятарэю, — дапусьціла Ленка.

Я гаманіў зь імі, але ўвадначас адчуваў нейкую цяжкаапісальную перавагу.

Урэшце я не стрываў.

Яны ня верылі сваім вушам.

— Бэата Кралава? — паўтарала Ірэнка зь непадробным зьдзіўленьнем.

— Так, — сказаў я, каб разьвеяць яе сумневы, і мая перавага ператварылася ў паветраны шар, на якім я ўзьнёсься высока па-над галовамі сваіх калегаў.

З гэтай вышыні я пазіраў на іх амаль што насьмешліва.

Што вы, нябогі, можаце пра гэта ведаць! — казаў я сабе.
 

Пад дзявятую мы перабраліся ў настаўніцкую на першы сход. За сталом было ўжо практычна поўна, і ўтрымаць для Бэаты вольнае крэсла было ня так лёгка. Нарэшце — у кранальна ўрачыстым касьцюмчыку — яна зьявілася ў дзьвярох, роспачна аглядаючы памяшканьне. Я махнуў ёй рукой. Калі яна ўбачыла вольнае месца, на ейным твары зьявілася прыкметная палёгка і яна імгненна скіравалася да мяне. Я ўсьцешана адзначыў, колькі калег і каляжанак на нас азірнулася. Вясёлая гамана на ймгненьне ператварылася ў стрыманае шушуканьне.

— Божа мой, — прашаптала яна.

І ўтаропіла вочы ў арнамэнт на абрусе.

Я нязмушана падцягнуў крэсла бліжэй да стала і паклаў сваю далонь на ейнае аголенае калена. Яна ўся зьдзервянела, у вачах непадробны жах.

Спалохана заміргала.

— Разьнявольцеся, — сказаў я, — спадарычна настаўніца.

Намесьніца Конапна зачытала сьпіс прысутных — з паважнай прычыны адсутнічаў калега Стршыбрны, у якога, як паведамілі лекары, набліжэньне навучальнага году выклікала маніякальна-дэпрэсіўны псыхоз, і калега Стыў, у якога пачатак году выклікаў прагу яшчэ на тры тыдні застацца ў Мэксыцы.

— Трохразовае ўра, — зазначыў я.

Як новая настаўніца чэскай, а перадусім ангельскай мовы, якая часова возьме на сябе і частку нагрузкі Стыва, была прадстаўлена Бэата Кралава.

Яна прыўстала.

Я скарыстаў момант, калі глядзець на яе можна было цалкам легітымна, і прагледзеў яе разам з астатнімі. І моўчкі сабе адзначыў, што нашая новая каляжанка сапраўды пекная. Калега Кіліян нават уражана прысьвіснуў (прадэманстраваць уголас уражанасьць яму ніколі не было праблемай — праблемы ўзьнікалі, калі яму гэтаксама публічна выпадала выявіць сваю нязгоду).

Вось яна й наша.

На пачатку сваёй уступнай прамовы дырэктар школы выказаў надзею, што мы за вакацыі начарпалі досыць новых сілаў, каб цяпер цалкам засяродзіцца на ўсіх працаёмкіх выхаўваўча-адукацыйных заданьнях, якія сёлета нас чакаюць, асабліва — як вынікала з далейшага — на абкладаньні коміна, пабудове гэтак патрэбнага трэцяга парніка і на прыстасаваньні дапаможных памяшканьняў дзеля гадоўлі нутрыяў. Намесьніца Конапна ў гэтай сувязі нагадала, што пры гэтым нельга забывацца на само навучаньне.

— Падобна, сёлета мы яшчэ будзем выкладаць, — прашаптаў я Бэаце. — А я ўжо чакаў, што цяпер мы будзем адно кальрабі вырошчваць.

Яна ад мяне нязгодна адсунулася.

Затым намесьніца зачытала клясных кіраўнікоў асобных клясаў і разьмеркаваньне настаўнікаў па кабінэтах.

— Таўфэрава, Тракаржава, Кралава, — абвесьціла яна між іншым.

Божа вас барані, падумаў я.

Цікаўнасьць змусіла яе зноў да мяне нахіліцца:

— Хто такая Тракаржава?

Я засьмяяўся.

Намесьніца Прахазкава публічна зрабіла мне заўвагу і сказала, што школа без дысцыпліны — як млын бяз жорнаў. Далей яна заклікала своечасова зьяўляцца на заняткі, сумленна ажыцьцяўляць пэдагагічны нагляд на калідорах і вешаць вучнёўскія сумкі на крукі. Чарговым разам яна зьвярнула ўвагу на такое даўняе свавольства, як расстаноўка сталоў ня ў згодзе з намаляванымі рыскамі — сталы такім чынам лягічна вымыкаюцца з радоў і кляса тады выглядае як не хачу казаць што. Пасьля гэтага яна адкрыла апошні пункт праграмы першага сходу, якім было рознае.

Першай слова ўзяла каляжанка Хваталава-Сукава. Яна пранізала мяне кароткім значэнным поглядам і абвесьціла пра крадзеж трохкутніка, выказаўшы сваё зьдзіўленьне з таго, што сярод нас знайшоўся нехта, хто змог падняць руку на нявінны музычны інструмэнт. Пасьля гэтага яна заклікала не забываць пры навучаньні на разьвіцьцё пачуцьцёвага боку асобы вучняў і выказала меркаваньне, што найлепшым сродкам яго разьвіцьця ёсьць цудоўная музыка, галоўным чынам тая, якую вучні маюць магчымасьць чуць на ўлюбёных пазаклясных канцэртах.

— Бо музыка, — сказала яна літаральна, — гэта сродак зносінаў.

Аднак ейны выступ не сустрэў вялікага паразуменьня.

— Нават на самую кароткую дарогу на пазаклясны канцэрт і назад, —разважліва прамовіў калега Нэтэйкал, — трэба чатыры квіткі на гарадзкі транспарт. Агулам гэта шаснаццаць крон. А шаснаццаць крон — гэта амаль што кошт…

— …ста грамаў, — сказаў нехта з прэзыдыюму.

— …аднаго кіляграма памаранчаў, якія мы дома купляем нашаму Рышу, — працягваў Уладзімір упэўнена. Ягоная аргумэнтацыя відавочна набліжалася да сутнасьці. Я зь цікаўнасьцю чакаў, што пачую далей.

— Большасьць прысутных тут мяне ведаюць і, думаю, ахвотна пацьвердзяць, што я не скандаліст, — прамовіў ён мякка, тым часам як большасьць прысутных зь вясёлым чаканьнем ахвотна падтаквалі. — І тым ня менш я хачу абвясьціць, што на разьвіцьцё пачуцьцёвага боку нашых вучняў я буду пляваць датуль, пакуль адукацыйная ўправа не пачне нам аплачваць квіткоў.

Ён заслужыў удзячныя воплескі часткі калектыву і строгую заўвагу з боку кіраўніцтва.

Ягоным пакрыўджаным маўчаньнем адразу ж скарысталася каляжанка Тракаржава, якая зьвярнула ўвагу на сталы рост палавых захворваньняў і прапанавала для разгляду пытаньне, ці ня час нам ля школьнага гардэробу ўсталяваць аўтамат на прэзэрватывы.

— Хто гэта? — прашаптала Бэата.

— Тракаржава, — адказаў я.

Няпэўную цішыню, што пасьля словаў каляжанкі Тракаржавай асела ў настаўніцкай, нечакана перапыніў Ярамір, які ейны плян разьвіў прапановай прабіць — як што мы ўжо будзем рабіць тыя перабудовы — зь дзявочай распранальні акно на вуліцу, якое — па ўсталяваньні ў ім фальшывага люстэрка — магло б, з аднаго боку, служыць падвышэньню сэксуальнай асьветы мінакоў, а з другога — прынесла б школе і немалую эканамічную выгаду.

Шмат калегаў на воплескі я не падбіў.

Намесьніца Прахазкава сказала, што ня надта разумее, чаму мы перад нашай новай маладой каляжанкай пнёмся паўстаць у найгоршым сьвятле, а таксама што праверка насьценгазэтаў адбудзецца ў пятніцу.

Пасьля чаго абвесьціла, што ўсе вольныя.

Школа — гэта не ўстанова, школа — гэта дзея.

Пэтр Піцьга

Пасьля сходу Тракаржава з Таўфэравай адвялі сваю новую сукабінэтніцу з сабой. Я выдаўся ў сваю клясу, дзе пакорліва, але ўсё яшчэ з пэўнай самаадданасьцю прышпіліў да пустога стэнду некалькі фатаздымкаў ды супэрвокладак кніг Віцязслава Галка, Уладзіслава Ванчуры і Карла Міхала, суправадзіўшы іх на хапка і трохі зацята намаляканым сказам “ЖЫЛІ Ў ЗБРАСЛАВЕ”… Усе заданьні так званага падрыхтоўчага тыдня на гэтым былі мною бяз рэшты выкананы, і цяпер я да самае пятніцы мог папіваць з калегамі каву, гаманіць пра адпачынак і шукаць трохкутнік.
 

У той панядзелак я вытрымаў прыкладна да адзінаццаці. Затым я пад нейкаю маркай з кабінэту непрыкметна зьнік і лябірынтам злучаных калідораў перабег у другі корпус, дзе знаходзілася кляса, замацаваная за Бэатай. Ейная насьценгазэта, як я й чакаў, дагэтуль ляжала на стале — якраз на яе яна ўсім целам налягала, спрабуючы адной з многіх запінак прышпіліць цьвёрды кардон. Пінжак быў перакінуты церазь сьпінку крэсла, рукавы блюзкі закасаныя. Заўважыўшы мяне, яна прыкрыла недаробленую насьценгазэту кавалкам сіняй крэпавай паперы.

— Іду табе на дапамогу, — сказаў я.

Яна асьцярожна дыхала.

Я азірнуўся: зялёная магнітная дошка была ўжо палепленая каляровымі малюнкамі з ангельска-чэскімі апісаньнямі, а ў нататніку настаўніка, што разгорнутым ляжаў на суседнім стале, красавалі каліграфічна выведзеныя імёны. Падобную пачаткоўскую заўзятасьць я й сам перажыў свайго часу і таму крыху непакоіўся за ейную працягласьць.

— Ці можна зірнуць? — кпліва спытаў я.

— Не!

Абедзьвюма рукамі яна сутаргава трымала крэп, прыціскаючы яго да грудзей.

— “Пачынаецца восень”? — паспрабаваў адгадаць я. — Ці мо “Школа кліча”?

Я дакрануўся да крэпавай паперы — яна ўхапіла мяне за руку. Я заўважыў, што пад пазногцем указальнага пальца ў яе запяклася кропля крыві.

Я прыцягнуў ейны палец да вуснаў.

Напятасьць аслабілася, але вочы ў яе па-ранейшаму былі заплюшчаныя.

Яна прыбрала левую руку з крэпу — я прыўзьняў яго: суніцы й кошыкі з баравікамі, марскія пляжы і яхты, храмы й мінарэты.

— Божа Ісусе, — засьмяяўся я. — “Успамін пра вакацыі”…

— Можа, вам дапамагчы? — пачуўся за нашымі сьпінамі голас каляжанкі Таўфэравай.

Дзякуючы колеру сваёй памады яна была падобная да злой каралевы.

2. — Яна ў вас выкладае?

Жонка выглядала сапраўды зьдзіўленай.

— Я ж табе гэта й кажу…

Аналіз майго паведамленьня запатрабаваў хвіліннага маўчаньня.

— Між іншым: чыя гэта была ідэя?

— Мая, — сказаў я адважна.

— Твая?

— А што тут такога? Я толькі падумаў, што ёй можа пайсьці на карысьць, калі ў яе ня будзе часу думаць толькі пра сябе.

— Гэта праўда, — сказала жонка, смакуючы кожнае слова. Сама яна праводзіла на працы ў сярэднім пяцьдзясят гадзінаў на тыдзень.

— Ты ж ведаеш, — сказаў я, — калі хочаш выратаваць сябе, выратуй іншага…

— Гм, — адказала жонка з сумневам.

Праз пару дзён у кухні яна прысела насупраць мяне.

Я адклаў “Літаратурку”.

— Добра, у рамках тваёй аздараўленчай праграмы яна ў вас выкладае, — сказала яна.

Я кіўнуў і вычэкваў.

— А тое, што яна сілкуецца ў вашым кабінэце, таксама складнік прадпісанага лекаваньня?

Збраслаўская інфармацыйная сетка. Пэўнасьць гарантуецца.

— Тваё пытаньне гучыць крышку раўніва.

— А твой адказ крышку непераканаўча.

Адпрэчваць, адпрэчваць, адпрэчваць (Доктар Плзак).

— Прызнаюся: на вялікім перапынку яна перакусвае ў нас, — сказаў я. — Але прысягаю, што я ёй ні разу ня даў адкусіць!

Нават не ўхмыльнулася.

— У яе ёсьць свой кабінэт, з Тракаржавай і Таўфэравай. Чаму яна не перакусвае там?

— Ня ведаю. Ня выключана, што яна ня любіць размаўляць за ядой пра мэтастазы і похвенную сакрэцыю.

— Што такое мэтастазы? — пацікавілася дачка.

Я нават не заўважыў, як яна зайшла.

— А іншага пытаньня ў цябе няма? — гаркнуў я для прыліку пагрозьліва. — Можа, ты хочаш сказаць, што ўжо ведаеш, што такое похвенная сакрэцыя?

— Вядома, — адказала дачка. — З “Бравічка”.

Жонка ўрэшце засьмяялася.

Гэтым разам мне пашанцавала.

Калі не лічыць вялікага перапынку і пэрыядычных сустрэчаў у сталоўцы, мы спатыкаліся ў школе толькі падчас пераходаў з кабінэту ў клясы. Мы абое стараліся выйсьці адразу ж пасьля званка, за што заслужылі ад калегаў не адну іранічную кпіну, але затое мы часам маглі з значнай дакладнасьцю адгадаць, у якім месцы лесьвіцы ці калідору мы спаткаемся. У першыя тыдні Бэацінай працы ў школе гэта былі сапраўды радасныя й поўныя мілосьці сустрэчы, нягледзячы нават на тое, што мы рэдка калі адважваліся зрабіць больш, як дакрануцца адно да аднаго кончыкамі пальцаў ці пацерціся манжэтамі. Аднак раз-пораз мной авалодвала нейкая сьляпая, безаглядная адвага: тады я ў апошні момант заступаў Бэаце дарогу і тая хоцькі-няхоцькі трапляла ў мае абдоймы — яна спалохана ўпіналася, слаба лямантавала і адпіхвала мяне магнітафонам.

Выходныя, асабліва на пачатку, у верасьні, здаваліся несканчонымі. У пятніцу яна заканчвала на гадзіну пазьней, і, калі я хацеў зь ёй разьвітацца, мне даводзілася перапыняць ейныя заняткі.

— Сядзеце, дзеці, — казаў я, заходзячы да пяціклясьнікаў, — вашай спадарыні настаўніцы я нясу сьпешную дэпэшу зь міністэрства.

Дзеці строілі міны.

Кожнага разу яна хутка выпіхвала мяне з клясы, міла пачырванеўшы.

Дзявочы румянец. Найдзяйсьнейшы афрадызыяк.

— Зачыні дзьверы, — шаптаў я.

Яна круціла галавой і спужана азіралася.

Я зачыняў іх сам.

Спадар інспэктар.

Пасьля выходных бывала не нашмат лепш. Звычайна калі ў мяне выпадала фортка, у яе былі заняткі — і наадварот. Але галоўнае — перад верхняй школай мяне штодня чакала дачка.

За ўвесь верасень на Страканіцкай мы былі толькі аднойчы.

— Я ў цябе пра нешта хацела спытаць, але зараз забылася, — казала часам Бэата з сумнай іроніяй. — А, успомніла: ці мы яшчэ сустракаемся?
 

Бы ў фільмах Вудзі Алена, з той толькі розьніцай, што нам было не да сьмеху.

Згадваюцца й некаторыя іншыя эпізоды нашай супольнай школьнай мінуўшчыны.

Насамперш рэальны здымак — групавая фатаграфія настаўнікаў (дзякуючы зьніжкам для школ мы фатаграфуемся ажно тройчы на год). На жаданьне фатографа мы ўсім калектывам спрабуем зьмясьціцца на лаўках, вынесеных з спартовай залі на двор. За намі — заспакойлівае зяленіва. Перад намі — школьныя вокны, у якіх крычаць ды блазнуюць вучні. Робім выгляд, што іхных кпінаў ня чуем. Апошнія адгаворкі ды папраўляньне прычосак. Бязраднасьць у Бэаціных вачох: Кожны паасобку? Побач? У вочы кінецца і адно, і другое. З усьмешкай уладкоўваюся ля яе. Вакольныя прыціскаюць нас адно да аднаго.

Сыр.

Абое мы выглядаем жахліва.

Іншая карцінка. Цёплы верасьнёўскі поўдзень. Бабіна лета. Бэата і я на лаўках у чарэшневых прысадах пад Гаўлінам. Замяняем працоўнае навучаньне. Вучні ўдзячныя: лепш, чым выціраць пыл з парэнчаў. Асаблівы, выключны спакой. Ніхто не крычыць, нават хлопцы ня лазяць па дрэвах. На суседняй пляцоўцы ціха скрыпіць карусэля. Дзеці сядзяць ці ляжаць на траве вакол нас. Смокчуць сьцябліны і размаўляюць. Міжсобку і з намі. Бэата здымае швэдар і застаецца адно ў чорнай футболцы. Сонца грэе. Цьвінтарны гай — за пару мэтраў пад намі.

— Як што не заслужу ляжаць на Славіне, хацеў бы я застацца тут, — кажу я Бэаце. — Тут файна. Дый не люблю я гэтых змрочных Страшніц⁹…

— Згодная, — кажа яна.

Мружыць вочы на сонца.

Ніхто ні пра што не здагадваецца.

Цьвінтарны гай спраектаваў збраслаўскі жыхар архітэктар Гінэк Свобада. Паркавае рашэньне ён дарэчна дапоўніў скульптурнымі кампазыцыямі з калекцыі Нацыянальнай галерэі. Гэта ўзор для айчынных і замежных спэцыялістаў.

Прынагодная публікацыя, Збраслаў

3. Я ўжо ведаў, што Бэата ня здольная нешта рабіць напалову, але мяне ўсё адно зьдзівіла, што зь яе адразу ж выйшла гэткая добрая настаўніца.

Яна рабіла ўсе тыя слушныя вар’яцкія рэчы, якія робяць настаўнікі-пачаткоўцы. Распрацоўвала кранальна падрабязныя пляны заняткаў, уласнаручна вырабляла вынаходлівыя навучальныя прылады, перапісвала й множыла тэксты ангельскіх песень. Яна гуляла зь дзецьмі ў настольны тэніс, вадзіла іх у кіно і езьдзіла хварэць за іх на ўсе магчымыя спартовыя турніры (калі мог, я езьдзіў зь імі, але выбухаць пасьля кожнага ўдалага кідка або голу афэктаванаю весялосьцю, як гэта рабіла яна, апранутая нібыта на маскарад, я пры ўсім сваім жаданьні ня здужаў бы). Яна чытала Пэсталёцы, Дыстэрвэга, Гелуса. Вычытаўшы недзе, як Масарык ладзіў бяседы з студэнтамі ў сябе дома, яна ў наступную ж нядзелю запрасіла дваццаць восем сваіх дзяцей на маленькую вечарынку. Праштудыяваўшы нейкае дасьледаваньне ў пытаньні гіпакінэзіі ў дзяцей, яна імгненна ператварыла свае заняткі ў ангельскамоўны курс аэробікі. Калі ж яна ў артыкуле праф. Мацейчака, які ёй даў я, прачытала, што сёньняшнія дзеці ня маюць павагі да працы між іншым таму, што ня бачаць за працай сваіх бацькоў, яна пачала ладзіць экскурсіі на прадпрыемствы: Ага, значыць, вы гэтае вібрацыйнае сіта гэтым падважнікам вось так нахіляеце і ссыпаеце ўсе гэтыя сухія рамонкі на гэты канвэер? Ці не хацелі б вы, спадар Новатны, вашаму Вашку і ўсім астатнім паказаць яшчэ раз, як гэта робіцца?

Я даў ёй пачытаць “Дзяцей джунгляў” і “Наверх па лесьвіцы, што вядзе ўніз”, каб хоць крыху падрыхтаваць да расчараваньня, якое пасьля такой пачатковай эўфарыі абавязкова мусіла настаць. На прыкладзе незьлічоных паразаў пратаганістаў абедзьвюх кніг я імкнуўся пераканаць яе ў неабходнасьці пэўнага пэдагагічнага скепсысу і ўсьведамленьня пэўнай дарэмнасьці як абавязковых складнікаў прафэсійнай аснады найлепшых настаўнікаў — але ўсе мае намаганьні былі марныя.

Я ня мог нічога зрабіць. Яна мусіла ўсё перажыць сама.

4. Але, на шчасьце, страта ілюзіяў адбылася не адрaзу, а паволі, нейкімі тыднёвымі этапамі.

— Я не разумею, — дзялілася яна з намі на вялікім перапынку, — я гэта зь імі тройчы разабрала — а яны ўсё адно слова сказаць не маглі!

— Чаму я павінна прыбіраць клясу за прыбіральніцу? — не разумела яна іншым разам.

— Я выглядаю скамечанай? — хацела ведаць Бэата наступнага разу. — Дык чаму тады дырэктар увесь час дакучае, каб я купіла прас з адпарваньнем?

Ейныя пытаньні сьведчылі пра чароўную неабазнанасьць у галіне чэскага школьніцтва.

— Навошта мне пацьвярджаць пісьмова, што я падпісала клясную ведамасьць?

У ейным голасе ўжо азывалася ваяўнічасьць.

— Чаму мае дзеці мусяць сьпяваць у хоры, калі яны там сьпяваць ня хочуць? — спытала яна аднойчы ў Хваталавай-Сукавай.

Гэта было вельмі нечаканае пытаньне. Цішыню кабінэту парушалі толькі выпадковыя гукі з калідору.

— Як, даруйце?

Хваталава выглядала зусім зьбянтэжанай.

Бэата паўтарыла пытаньне.

Халодна-насьмешлівыя вочы абмежаванай бабкі:

— Дзяўчынка, ці ведаеце вы, колькі гадоў у мяне стаж?

Семдзесят, прыкінуў я.

— Пры чым тут ваш стаж? — запярэчыла Бэата спакойна. — Я ў вас пытаюся, чаму мае хлопцы мусяць сьпяваць, калі ім сьпяваць адназначна ня хочацца?

— Якія хлопцы? Хацела б я ведаць, хто?

Бэата ўпершыню завагалася. Яна зірнула на мяне — я адвёў вочы ўбок. Назваць, значыла здрадзіць.

— А вы ня ўмешвайцеся, — накінулася яна на мяне. — Вы толькі псаваць умееце!

Такую самую спрэчку я меў з Хваталавай-Сукавай летась.

— Слухайце, — сказаў я тады адпаведным хлопцам з сваёй клясы, — ці вы любіце сьпяваць?

Яны адчулі падкоп.

— Увогуле так, але ня ў хоры.

— Ня хочаце хадзіць у хор?

— Не.

— Добра, — сказаў я. — Тады не хадзеце.

Наступнага дня Хваталава-Сукава ў беспасярэдняй рэакцыі на гэты нечуваны бунт праверыла ўсю маю клясу на веданьне жыцьцяпісу Леаша Яначка. Вынік быў варты запісу ў “Кнігу рэкордаў Гінэса”: дваццаць тры двойкі й адзінкі. Сустрэўшы мяне на калідоры пасьля заняткаў, яна сьмяялася як Ліса Махлярка¹⁰. Тады я зьвярнуўся з скаргаю да дырэктара (сёньня ўжо мне самому здаецца дзіўнай тая мая наіўнасьць), які безь цікавасьці і ахвоты паабяцаў разабрацца, але адразу ж пра ўсё назаўсёды забыўся, бо якраз прывезьлі мікрахвалевыя печы і ён мусіў прыняць тавар.

5. Учора я таго Мацейчака перачытаў. Здабываць паразуменьне, — прыгадаў я.

І яшчэ адна цытата: Тут гаворка толькі пра тое, каб зноўку ўсплыла звычайная чалавечая цікавасьць да ўзаемаразуменьня (Ондржэй Гаўзэнблас “Ці вернем мы сэнс заняткам чэскай мовы?”). У гэтай сувязі вось пра што я думаю: Ці я тады, у верасьні, імкнуўся яе зразумець?

Ні ў якім разе, у верасьні я імкнуўся зь ёй пераспаць.

Аднойчы мне гэта ўдалося.

Да ейнага апавяданьня мы вярнуліся таксама толькі аднойчы.

— Гэткая сабе пісулька, — нядбайна адмахнулася яна.
 

Чаму ж тады яна выбрала менавіта яго? Маўляў, каб мне растлумачыць свае колішнія паводзіны; апавяданьне добра дакумэнтуе ейнае стаўленьне да чужых людзей, але іншай вартасьці ў яго няма. Цяпер, нібыта, яе цікавіць толькі тое, як традыцыйную апавядальную форму зьнішчыць.

— Мяне, у сваю чаргу, толькі тое, як да яе вярнуцца, — адказаў я.

Насамрэч, аднак, у той момант у пісьме яе не цікавіла нічога; адзінай ейнай сапраўднай амбіцыяй — здавалася мне — была прага зрабіцца найлепшай настаўніцай Прагі-5.

А цяпер мае амбіцыі:

З журналісцкай прагнасьцю сэнсацыяў паразытаваць на трагічнай гісторыі дваццацігадовай дзяўчыны.

Сьвядома браць у разьлік чытацкі эфэкт кічавага самаперажываньня (Ян Лопатка).

Паспрабаваць давесьці, што сучасная літаратура ня мусіць быць, крый божа, толькі пра тое, як цяжка пісаць літаратуру (Джон Фаўлз).

Дэманстраваць начытанасьць.

Наталяць схільнасьць да эксгібіцыянізму.

Зьняважыць жонку.

Зьняважыць некаторых былых калегаў.

Скандаліць.

Падаць сыгнал да новай атакі на міністра адукацыі.

Атрымаць чарговую літаратурную прэмію.

Зарабіць яшчэ грошай.

Разьвеяць згрызоты сумленьня.

Напісаць добры раман.

(Непрыдатнае выкрасьлеце.)

Мае амбіцыі… Калі я сёньня гэта па сабе прачытаў, я ўпершыню як мае быць усьвядоміў, што, уласна, нарабіў у гэтым сваім рамане: гэты ўзрушлівы гнюс, якім ёсьць кожныя аўтарскія ўводзіны (Сэлінджэр), я разагнаў на цэлую кнігу.

6. Напачатку здавалася, што сьвяткаваньне пяцідзясятых угодкаў вахцёра Недзяльнічка станецца проста шараговаю вечарынкай, якіх у школе бывалі дзясяткі. Францішак зьявіўся з густоўна падстрыжанымі вусамі й барадой, пераапрануўшыся з спэцоўкі, безь якой ён амаль не ўяўляўся, у свой найлепшы цёмны гарнітур (у якім штонядзелю пад Гаўлінам разьвейваў па ветры попел памерлых), але настаўнікі, як звычайна, трусілі ў настаўніцкую з значным спазьненьнем і доўга яшчэ па афіцыйным пачатку імпрэзы, схіліўшыся над талеркамі з нарыхтаванымі канапкамі, абмяркоўвалі самыя розныя працоўныя справы, што, вядома, усеагульнай весялосьці не спрыяла.

— Happy Birthday to You! — абавязкова засьпявалі мы хорам пры перадачы падарунку, а Бэата, якой я ўжо распавёў пра сваё пачуцьцё моўнай непаўнавартасьці, іранічна прапанавала, што словы песьні будзе мне перакладаць.

Пасьля сыходу некалькіх цалкам фармальных віншавальнікаў, а таксама дзякуючы надзвычай добраму віну, якога Францішак з нагоды свайго юбілею падрыхтаваў хоць заліся, атмасфэра прыкметна цяплела. Твары каляжанак знаёма пацямнелі, а жэсты набылі мяккасьць. Неўзабаве зьявілася й гітара, і Яраміравы рукі пры знаёмых рэфрэнах пачалі ўзьлятаць угару ўсё часьцей. Нарэшце інструмэнт узяў сам юбіляр, каб пад авацыі гасьцей сыграць сваімі кароткімі апухлымі пальцамі традыцыйны сярдзіты пратэстсонг “Сядзіць у сваім кабінэце, як муха на кучы гаўна”. Пасьля чаго прысутнае кіраўніцтва школы дэманстратыўна скіравала да выйсьця, голасна абмяркоўваючы некаторыя карэктывы ў разьмеркаваньні дадатковых прэміяў.

Бэата выглядала трохі спалоханай.

— Ты зусім ня п’еш, — падахвоціў я яе.

Насталае ідэалягічнае безуладзьдзе ўмагчыміла нават самым асьцярожным чальцам пэдкалектыву з радасьцю прыгадаць асаблівую мэлёдыку “Катюши”, лірычную “Степь да степь кругом” і энэргічны харал “Вставай, страна огромная!”. Гэтай грамабойнаю весялосьцю скарысталіся калегі фізкультурнікі дзеля таго, каб незаўважна зьнікнуць у сваім кабінэце і вярнуцца ў поўнай зімовай амуніцыі: Іржы Кіліян надзеў драўляныя лыжы, у рукі ўзяў бамбукавыя кіі, што перавышалі яго на некалькі сантымэтраў, а на галаву пачапіў кранальны ружовы каптурок; Гелена Андзелава была ў валейбольнай форме й каньках, гумовыя чахлы якіх пакідалі на лінолеўме шэрыя пісягі. Уладзімір Нэтэйкал зь Сьвятланай Тракаржавай, імкнучыся пераўзысьці посьпех іхнага выступу, абвесьцілі спаборніцтва, хто хутчэй насуне прэзэрватыў на бутэльку з-пад кока-колы.

— Гэта вельмі дзейсны спосаб разбурэньня псыхалягічных бар’ераў! — гукала Тракаржава. Яна спаборнічала першай і паказала выдатны вынік у шэсьць сэкундаў.

Я заўважыў, што Бэацін сьмех не зусім шчыры.

— Нешта ня так? — спытаў я.

Яна закруціла галавой.

Мяне зьдзіўляе, сказаў я тады ёй, што асоба такая нанканфармісцкая, якой яна, безумоўна, ёсьць, дазваляе сябе паланіць крывадушным мяшчанскім уявам пра т. зв. настаўніцкую беззаганнасьць, бо ў выніку гэта прыводзіць адно да таго, што Джэймс Гілтан у рамане “Бывайце, спадар выкладчык” называе паўзучай сухой цьвільлю старых пэдагогаў.

— Хіба ў настаўніка няма вачэй? Хіба ў яго няма рук, ног, вантробаў, пачуцьцяў, схільнасьцяў, жарсьцяў? — працягваў я з запалам, парафразуючы “Вэнэцыянскага купца”. — Хіба ў яго не цячэ кроў, калі яго ўкалоць? Хіба ён не сьмяецца, калі яго казычаш? Ці мо ён не памрэ, калі яму намяшаць атруты?

— Ну добра, — адказала яна. — Налі мне.

Калі я, працуючы над першай вэрсіяй гэтага раману, згадваў пра ўсе тыя непрыстойнасьці, што дзеяліся затым, я, натуральна, прыгадваў сцэны па-чытацку ўдзячныя: уключэньне апоўначы школьнага радыё (з крыху грубаватымі імітацыямі прамоваў дырэктара ды міністра), інструктаж каляжанкі Тракаржавай пра магчымасьці выкарыстаньня вакуумнай помпы або любошчы настаўніцкай парачкі на падлозе адной зь цёмных клясаў (ці вы, спадарове, былі ўжо калі пяшчотна абмытыя пасьля гэтага губкай для дошкі?), але ўсе гэтыя вясёлыя карцінкі для мяне да сёньня блякнуць перад адной-адзінаю сцэнай:

Гадзіна ці другая ночы.

Залітыя абрусы й драбінкі ад канапак ды чыпсаў, патаптаныя па лінолеўме.

Агеньчыкі некалькіх сьвечак.

Начныя гіты “Эўропы-2”.

Бэата — бледная ад стомы й выпітага віна — танчыць з Францішкам Недзяльнічкам.

Бэата ў абдоймах сьмерці.

Сцэна як з Арлекіна.

Сюжэт тады дадуманы да канца, калі ў ім мусіць адбыцца паварот да найгоршага.

Дзюрэнмат

Тое пэўнае ўзаемаперапляценьне, якое, відаць, уважлівы чытач там-сям заўважае, ня ёсьць, на жаль, здабыткам нейкага кампазыцыйнага майстэрства, а толькі лягічным вынікам местачковых маштабаў гэтай гісторыі: усе адно аднаго ведаюць, усё з усім зьнітавана.

Маленькі красамоўны прыклад: вуліца За Опусам, на якой я дагэтуль жыву, ляжыць на самым ускрайку мястэчка. Аўтамабільная звалка, на якой стаіць Бэацін пакарабачаны гольф, знаходзіцца проста насупраць ейнага вусьця (гэта можна лёгка спраўдзіць).

Увесь перад машыны ўвагнуты ў нутро кабіны. Задняя частка, наадварот, амаль не пашкоджаная, адно на задніх дзьвярох — глыбокія драпіны ад хапка эвакуатара. (Толькі вочы ў вочы гэтай рэальнай сьмерці я зразумеў, як штучна эстэтызаванай была фіктыўная сьмерць маладой настаўніцы ў “Поглядах на забойства”: загарэлае некранутае цела, што прасьвечвала праз плыткі рачны струмень, нераструшчаная грудзіна…)

Калі з жонкай мы едзем міма, я імкнуся глядзець убок.

7. Сярэднеэўрапейскую мэнтальнасьць характарызуюць два асноўныя пачуцьці: маркота й празьмерная весялосьць. Адно без другога наўрад ці магчыма. З мэлянхоліі нараджаецца гратэск, ад гратэску застаецца мэлянхолія.

Ёзаф Кроўтвар

Удалая вечарынка не абышлася без наступстваў.

Яшчэ а восьмай Бэаты не было ў школе, але зь Ярамірам нам пашчасьціла арганізаваць замену так, што пра яе ведала толькі жменька пасьвечаных. А палове на дзявятую я ўбачыў яе з акна сваёй клясы: ёй было яўна блага, але, нягледзячы на гэта, яна бегла. Я хутчэй даў дзецям заданьне і спусьціўся ёй насустрач. Усё ўладжана, паінфармаваў я яе ганарліва.

— А наступныя пяць заняткаў? — задыхалася яна. — Сёньняшні дзень я ўсё адно не перажыву…

— Аддыхайся, — сказаў я. — І многа не размаўляй: як перакіслародзішся — канец.

Я зацягнуў яе ў вучнёўскі гардэроб, дзе мы дачакаліся званка. Потым па запоўненых калідорах я правёў яе ў наш кабінэт.
 

— Во чорт, — дасьведчана прамовіла Ленка, як толькі яе пабачыла.

— Што зь ёй? — падазрона спытала Хваталава-Сукава. — Гэта не заразна?

— Ёй страшэнна блага, — адказаў я. — Памылкова ўключыла “Ляскія танцы” дома¹¹.

Другім заняткам Бэата мела стылістыку ў шостай клясе.

— Я ў памяшканьні ня вытрымаю, — цьвердзіла яна заклапочана. — Можа, пазьней, але ня зараз.

Яна сапраўды выглядала нядобра.

— Ідзеце на Гаўлін, — прапанаваў я. — Апісаньне прыроды.

— Я туды не залезу.

— Мо ў замкавы парк? — сказаў Ярамір. — Туды дарога роўная.

— А як мне гэта абгрунтаваць?

— Скульптуры, — сказаў Ярамір. — Апісаньне мастацкага твору. Цэлую гадзіну проста сядзіш на лаўцы й глядзіш на Мыслбэка.

Я чакаў яе перад школай, калі яны вярталіся. Яна была зялёная як вадзянік.

— Ну што? — спытаў я клапатліва.

Пачакала, пакуль дзеці пройдуць.

— Ледзь не абблявала Гутфрайнда¹², — прашаптала яна прыгнечана.

На жаль, і сваёй наступнай парадай скарыстаць на занятках падручнік “Ці правільна мы пішам па-чэску?” (пятнаццаць асобнікаў якога я ахвотна пазычыў ёй з кабінэту) я Бэаце — падобна як да мяне Ярамір — надта не дапамог. Кніга выйшла ў 1983 годзе, і на бяду Бэата ня ўгледзела, што практыкаваньні, якія яна дзецям дала, утрымлівалі між іншым некалькі членаў Цэнтральнага Камітэту Камуністычнай партыі Чэхаславакіі, адзін сход народных міліцыянэраў і адзін савецкі ледакол “Красін”.

Затое ўгледзела іх адна з матак, якая з сшыткам свайго індактрынаванага сына пасьпяшала на найбліжэйшае паседжаньне Адукацыйнай камісіі.

І шухер быў на сьвеце.

Празаходняй арыентацыі нашае моладзі пагражала сур’ёзная небясьпека.

Ужо празь пяцьдзясят хвілінаў знаходжаньня ў дырэктарскім кабінэце завуаляваная камуністка ня здолела стрымаць сьлёз.

Шэсьць месяцаў бяз прэміяў і дадатковых даплатаў — узорнае пакараньне дырэктарам школы, які больш за дваццаць гадоў маршаваў у першамайскіх дэманстрацыях перад трыбунай Цэнтральнага Камітэту Камуністычнай партыі Чэхаславакіі.

Я напісаў артыкул у мясцовую газэту.

“Чэскі штодзёньнік” прыслаў разабрацца аднаго з сваіх найлепшых журналістаў — дваццацігадовага студэнта геаграфічнага факультэту.

Гей-гоў.

Найпершаю рэччу, якую школьны інспэктар адукацыйнай акругі Прага-5 магістар Іржы Вагенкнэхт учыніў, зьявіўшыся ў нашай школе, было наведаньне заняткаў нібыта завадатара ўсіх гэтых бунтаў: я бяз боязі й ганьбы, як згадваю, расказваў нешта пра Грабала (сваю слабасьць да зборніка Скалы “Вітаю вас, вокны”¹³ я, зразумела, утаіў). Але мне падалося, што інспэктар сапраўды хоча дакапацца да сутнасьці справы, і таму па дарозе з заняткаў я сьцісла азнаёміў яго з нашымі посьпехамі на шляху да эканамічнай самастойнасьці, якіх мы разам з вучнямі імкнёмся дасягнуць найперш дзякуючы продажу караняплодаў на збраслаўскім гарадзкім пляцы і распаўсюду лятарэйных квіткоў у збраслаўскіх забаўляльных установах. Далей я яму распавёў, колькі ў нашай школе парнікоў, колькі з школы сышло настаўнікаў, колькі з тых, што засталіся, маюць кваліфікацыю, колькі хвілінаў у сярэднім цягнецца пэднарада і колькі двоек ды адзінак здатная за гадзіну паставіць адна настаўніца. Вядома, я азнаёміў яго і з сваёй вэрсіяй справы “Савецкі ледакол”, прычым дзеля аб’ектыўнасьці я зьвярнуў ягоную ўвагу на сваю магчымую перадузятасьць, якая датуецца ўжо пазалеташняю вясной, калі дырэктар школы азначыў маю тэатральную п’еску “Тур у Эўропу, або Весялуха 1990”, якую я зь дзецьмі й інсцэнаваў, як прыхаваны закід супраць эканамічнай рэформы Клаўса.

Інспэктар Вагенкнэхт мяне ўважліва выслухаў і некаторыя зьвесткі запісаў.

Потым ён папрасіў у мяне асобнік майго раману “Цудоўныя гады сабаку пад хвост”, які выйшаў якраз тымі днямі.

Наступнага дня ён мне ў адказ прынёс паэтычны зборнік Карла Шыктанца “Чэскі арлой” (напраўду ня ведаю, чаму менавіта гэты).

У справаздачы аб праведзенай паглыбленай праверцы ўсе ўзьнятыя праблемы ён акрэсьліў як спрэчкі пераважна асабістага характару.

Паэта Карла Шыктанца я шчыра паважаю.

8. Гэтая ідэалягічная псэўдапраблема, на жаль, не была адзіным наступствам удалага сьвяткаваньня вахцёравых пяцідзясяцінаў. Яшчэ ў той самы дзень, калі Бэата змагалася з млосьцю, нехта пазваніў маёй жонцы на працу й паведаміў, што ейны муж сыстэматычна здраджвае ёй з спадарычнай Кралавай.

Я зноў і зноў яе пераконваў, што мае стасункі з Бэатай маюць выключна сяброўскі характар (зважаючы на колькасьць нашых паездак на Страканіцкую гэта, зрэшты, была амаль праўда), і заклікаў яе не дазволіць, каб намі маніпулявала злосьць, варожасьць ды зайздрасьць нашага атачэньня. Аднак на памер ейных сьлёз мае словы ня мелі ніякага прыкметнага ўплыву.

Паводле дасьледаваньня, якое ажыцьцявіў амэрыканскі “The Washington Post Journal”, 97% амэрыканцаў мяркуюць, што іхныя мужы ці жонкі кажуць ім праўду.

Я падвоіў дагэтулешнія захады дзеля гарантаваньня бясьпекі, што практычна раўнялася разыходжаньню.

Дзевяць дзён мы з Бэатай нават не цалаваліся.

На калідоры мы сустракаліся як чужыя людзі.

Калі я браў Бэату за плечы, гэтаму папярэднічала дбайная кансьпіратыўная падрыхтоўка.

На дзясяты дзень я ўбачыў, як Бэата замыкала спартовую залю. Я запхаў яе ў цёмную камору з спартовымі прыладамі, дзе за сямю матамі й сямю лаўкамі жарсна паваліў яе на батут.

Гэтым разам яна мяне ўпершыню адштурхнула.

Яна гаварыла вельмі доўга.

Між іншым сказала, што я бясколерны.

Крытыкавала яна й нашую вінарню ў Горніх Пачарніцах.

Наступнага дня ананім званіў зноў. Удакладніў маёй жонцы, што цяпер мы ходзім трахацца на склад спартовага інвэнтару.

Зноў я пераканаўся, што дарэчна выбраная дэталь дадае гісторыі пераканальнасьці.

Рэўнасьць і гнеў нас з жонкай пазбавілі ўсякай абачлівасьці, і мы зноў не пачулі прыходу дачкі.
 

Яна, відавочна, пачула даволі.

У ейным пакойчыку я правёў рэшту вечара.

Калі хочаце пачуць, як плача анёл, скажэце дзевяцігадовай дзяўчынцы, што ейны бацька трахаецца зь іншай.

Згаданая зацішная вінарня ў Горніх Пачарніцах пачала здавацца мне небясьпечнай. Кельнэр выглядаў як стукач.

Мае ранішнія эратычныя фантазіі (якіх, беручы пад увагу сытуацыю, рабілася больш) адбываліся ўжо ані на Слапах, ані ў Бэацінай мансардзе, а ў глухім гатэльчыку на ўскрайку Рэйк’явіку, прычым сапраўдную іскарку ім здолела дадаць толькі ўяўленьне перапыненай авіясувязі з Прагай.

Спаў я кепска.

Галава ў мяне балела часьцей, чым калі-кольвек раней.

І я ўвесь час адчуваў цяжар у страўніку.

Уцёкі ў хваробу.

І ў творчасьць, вядома.

Перажытыя падзеі, якія цяпер былі толькі крыніцай праблемаў, над маім пісьмовым сталом цудам ператвараліся ў адзіную крыніцу маёй радасьці. Такая story! — казаў я сабе ў захапленьні. Пісаць пра Бэату было ўзрушальна й бясьпечна адначасова. Рэальнае жыцьцё ніколі не магло даць мне нічога падобнага.

Усе беды мужчынаў вынікаюць з таго, што яны ня здольныя застацца ў спакоі свайго кабінэту, горка згадваў я разам з Паскалем.

Над Бэаціным пэрсанажам я часам задумваўся нават у прысутнасьці самой Бэаты.

— Ты хочаш далей дзяліць нават тую няшчасную палавіну цябе, якая мне належыць? — абуралася яна.

— Я пішу пра цябе, — бараніўся я.

— Ну й пішы! Ня буду табе замінаць! — казала яна раззлавана. — Чэская літаратура мне гэтага, відаць, ніколі не даравала б…

9. Канец нашых стасункаў быў хуткі, як нечакана хуткім бывае заканчэньне гульні ў канасту: вы трымаеце ў руках прыстойныя, пэрспэктыўныя карты, вы й блізка яшчэ не павыцягвалі ўсіх казыроў, а гульня, між тым, скончана незваротна.

Адбылося гэта наступным чынам: стоячы ля кабінэту, я з дапамогай цытаты зь Якаба Васэрмана спрабаваў патлумачыць Бэаце, што такое час мужчыны (“Жанчына ніколі не зразумее, што такое час мужчыны. Яна глытае яго, як ліманад: колькі вы ёй яго дасьцё, столькі яна й праглыне, але самой няма калі, як пойдзе мераць капялюш”), і тут раптам зь лесьвіцы вынырнуў Стыў — загарэлы, усьмешлівы, на голым целе — цагляна-чырвонае понча.

— Чорт, Стыў, — выгукнуў я прыдушана. — Ратуй нас хто можа!

Я схапіў Бэату за руку, спрабуючы зацягнуць яе ў кабінэт раней, чым ён нас убачыць.

— Ты здурнеў? — заўпарцілася яна. — Мы што, так і будзем заўжды ад усіх драпаць?

Зь неразуменьнем мяне адпіхнула.

Ён нас ужо ўбачыў. Ашчэрыў бялюткія зубы. Бэата таксама ўсьміхнулася. Я праехаў языком па сваіх амальгамавых плёмбах і пазнаёміў іх аднаго з адным.

— Hi, — сказаў Стыў.

Падобна, ён быў усьцешаны.

Бэата сказала, што пра Стыва ўжо шмат чула і што яна сапраўды радая, што цяпер пазнаёмілася зь ім асабіста. Пасьля чаго з шчырай цікавасьцю папыталася, як яму спадабалася ў Мэксыцы. Стыў адказаў, што гэта было absolutely great. Потым ён пачаў распавядаць пра нейкія караблі, якія яны мусілі ўначы вартаваць. Я адкашляўся й паведаміў, што unfortunately мы сьпяшаемся. Бэата спачувальна выслухала мой збраслаўскі акцэнт і сказала, што яна нікуды не сьпяшаецца.

Стыў запрасіў нас увечары да сябе, каб паглядзець сто пяцьдзясят дыяпазытываў і расьпіць дзьве бутэлькі натуральнай тэкілы.

Я сказаў, што прыйшоў бы адзіна ў тым разе, калі б гэтыя лічбы былі адваротныя. Відаць, я нешта наблытаў, бо Стыў нічога не зразумеў. Бэата нешта сказала, чаго не зразумеў я. Стыў засьмяяўся. Я сказаў, што перад тым гэта быў толькі жарт — увечары я unfortunately busy. Стыў адказаў, што яму шкада. Бэата сказала, што яна абавязкова прыйдзе, маўляў, апошнім часам вечарамі яна страшэнна сумуе. Я ў яе спытаўся па-чэску, ці ня хоча яна пасьля ўсіх гэтых савецкіх ледаколаў палепшыць свой кадравы профіль.

Нават не ўхмыльнулася.

Кола замыкалася.

— Давай скончым, — сказала яна. — Гэта ня мае сэнсу.

Кола замкнулася.

Х

1. Як непрадказальныя жаночыя жаданьні.

Шэксьпір

— Я проста хацела б, каб мы разышліся як два цывілізаваныя чалавекі, — папрасіла Бэата ў адзін з наступных дзён. — Ніякіх гэтых звычайных наўмысьля.

Хоць у мяне з звычайнымі наўмысьля не было вялікага досьведу, я рабіў што мог.

— Прывітаньне, Бэата. Hi, Steve, — вітаўся я зь імі ў школе на калідоры.

— Прывітаньне, — адказвала Бэата па-сяброўску. — Ці ты ня бачыў яшчэ my new tattoo?

Адгарнуўшы рознакаляровую футболку (рознакаляровыя футболкі, хусткі, каралі ды понча зь ейнага гардэробу хутка выціснулі ўсе ранейшыя настаўніцкія касьцюмчыкі), яна паказала мне голы жывот. Ейны пупок уяўляў сабой натуральную аснову для вытатуяванай архідэі, зь якой смактала нэктар маленечкая ружовая калібры.
 

— Гэта… вельмі прыгожа.

Стыў — як і Бэата — таксама пісаў. Дзякуючы гэтаму іхныя зацікаўленьні амаль ідэальна дапаўняліся. Да абеду яны выкладалі ангельскую мову, а пасьля звычайна скіроўвалі ў горад. Пераважна хадзілі з знаёмымі ў “Макдональдз”, але ўпадабалі й кавярню “Кіт”, “FX Café” ды піцэрыю “Кума”. На мэксыканскую кухню, у якую Бэата — зь яе ўласных словаў — літаральна закахалася, яны завітвалі ў “Jo’s Bar”. Часам таксама прыпыняліся ў рэдакцыях праскіх амэрыканскіх газэт “Prague Post”, “Prognosis” і “Yazzyk”. А ўвечары кахаліся ды пісалі.

Бэата трымалася думкі, што сёньняшняя Прага для амэрыканцаў — Парыж дваццатых гадоў. Маўляў, я яшчэ ўбачу, што з гэтага бесьперапыннага мастацка-інтэлектуальнага кіпеньня, з гэтага выбуху крэатыўнасьці ўзыдзе нешта сапраўды вялікае (мне тады падумалася, што гэта, магчыма, ня выбух крэатыўнасьці, а выбух унутранай радасьці ад курсу даляра да кроны, але я маўчаў). І Стывава кніга нібыта сапраўды выключная, пераканана сьцьвярджала яна. Дзея адбываецца па чарзе ў Празе, Амстэрдаме, Портляндзе і ў мэксыканскім порце Роза-Рыка-дэ-Ідальга.

— Глябальнае мысьленьне, разумееш?

Я кіўнуў.

Галоўны пэрсанаж, маўляў, — сымпатычны амэрыканскі лектар, які з сваім галяндзкім сябрам, што ў той час таксама жыў у Празе, зьяжджае на вакацыі ў Мэксыку. Той галяндзкі сябра — гісторык, які ўжо некалькі гадоў спрабуе высьветліць некаторыя малавядомыя акалічнасьці забойства Вільгельма І Аранскага, але ў Празе ён вырашае, што памянёная тэма яго больш не цікавіць, часткова таму, што ён, як выяўляецца, хворы на СНІД. Падарожжа праз усю Мэксыку для абодвух маладых мужчынаў стаецца экзыстэнцыйным выпрабаваньнем, але, калі ім у адной вэгетарыянскай рэстарацыі падсоўваюць чалавечыну, упершыню ў жыцьці яны скараюцца зь людзкой доляй. Увесь тэкст, маўляў, наўмысьля парушаецца хвалямі безьзьмястоўнасьці (якія, паводле Бэаты, адсылаюць чытача да стогадовага змаганьня галяндцаў з морам), апроч таго, у рытме ягоных сказаў таксама можна пачуць гукі арыгінальных інструмэнтаў мэксыканскіх індзейцаў — ацтэцкай флейты й бразготкі sonajas.

— Гэта гучыць цікава, — сказаў я.

— Гэтая кніга абсалютна free, — тлумачыла Бэата. — Яна ня зьвязаная зусім нічым!

— Так і павінна быць.

Яна яе, маўляў, паралельна перакладае на чэскую.

Запэўнівае мяне, што гэта будзе бомба.

Не магу дачакацца, калі яе прачытаю.

Толькі сёньня я прызнаю за сабой тую крывадушную безумоўнасьць, тую ўдаваную пасьвечанасьць, зь якімі я ад Бэаты спакойна, не міргнуўшы вокам прымаў усе тыя вар’яцкія, шокавыя паведамленьні. Толькі б паказаць, што я не заангажаваны!

— Цяпер мы часта ходзім у гэтую амэрыканскую пральню ў Дэйвіцах…

— Праўда!? Гэта файна…

— У сэнсе ня праць — проста так. Там усё так шыкоўна friendly.

— Я чуў…

Або іншым разам:

— Думаю, чалавек заўсёды павінен вызначаць для сябе нейкія найбліжэйшыя тычкі…

— Адназначна.

— І зусім ня важна, як гэта назваць. Проста нешта, што трэба пераадолець. Для нас з Стывам гэта цяпер скачкі на канаце.

— Божа мілы, і ты не баішся?

— Думаю, што не.

(На шчасьце, паліцыя ім гэта забараніла.)

Але мала хто так дакладна, як Чапэк, зразумеў, што зьехаць за мора, падацца на вайну, знайсьці скарб, прадацца чорту, забіць цмока ці заваяваць прынцэсу для чалавека ніколі не было найвышэйшай ступеньню аўтэнтычнасьці, — а наадварот, ейнай супрацьлегласьцю, што ўсе гэтыя ўчынкі межавалі ажно зь нейкім парушэньнем і непарадкам… Чым далей, тым горш людзям удаецца напоўніць сваё жыцьцё, быць самімі сабой. Вось і застаюцца ўрэшце адно роспач і сорам за падзеі і ўчынкі, аўтэнтычнасьць якіх вельмі спрэчная.

Ёзаф Едлічка

2. Начамі я ў цемры сядзеў у стаматалягічным фатэлі.

Ува ўсім бачыць добрыя знакі, намаўляў я сабе.

Наноў вынайсьці гумар.

Бо МакМэрфі ведае, што чалавек мусіць пасьмяяцца з усяго, што яму баліць, таму што толькі так ён можа