4-2004
" да Зьместу "

аналітыка • эсэістыка • крытыка • рэцэнзіі

літаратура

Анджэй Шчыпёрскі
Імша за места Арас

---

У кастрычніку году 1461 зь нявысьветленых прычынаў пачалося слыннае «Vauderie d’Arras». Былі гэта лютыя перасьледы жыдоў і вядзьмарак, працэсы аб уяўных герэзіях, а таксама выбух рабаваньняў ды злачыну. Пасьля трох тыдняў настала суцішаньне.

Трохі пазьней утрэхцкі біскуп Давід, бастард герцага бургундзкага Філіпа Добрага, спыніў усе працэсы аб вядзьмарстве і блаславіў Арас.

Менавіта гэтыя падзеі і складаюць канву дадзенага раману.

А. Ш.

У той вечар ён прыйшоў да мяне і сказаў, што я не люблю нашага места. Ужо з парогу ён пачаў выкрыкваць гнеўныя абвінавачаньні. Я прыняў яго з пашанаю, якую мы абавязаны выказваць нашым настаўнікам. Правёў яго ў дом і прапанаваў выгоднае месца, мяркуючы, што супакой атачэньня ды напой, якім я зьбіраўся яго пачаставаць, асту­дзяць ягоны гнеў... Ён, аднак, сесьці не захацеў. У міргатлівым сьвятле лямпы я бачыў ягоны твар – вельмі азызлы. Мне ніколі раней не здаралася бачыць яго ў стане гэткае запальчывасьці, і я мог бы прысягнуць, што ён хворы, але тое, што ён казаў, сьведчыла пра незамутнёнасьць ягонага розуму. Ён абвінаваціў мяне, што папярэдняе ночы я зьбіраўся пакінуць места, аб чым яму таемна данесьлі. Сьпярша мне хацелася выкпіць гэтыя закіды. Але ж я ведаў яго. Калі ён прыйшоў да мяне, значыць, меў на руках доказы... Мінулага вечара я задумаў паехаць да Давіда. Я рыхтаваўся ў дарогу з захаваньнем поўнае патаемнасьці. Перад поўначчу я выйшаў з дому, выслаўшы папярэдне чалавека з асядланым канём да брамы Сьвятога Эгідыя. Я знайшоў яго ўва ўмоўленым месцы. Ён дрыжэў ад холаду й страху. Ноч была халаднаватая, дзьмуў парывісты вецер, ганяючы лісьце, што нападала з дрэў. Зь вялікім зьдзіўленьнем я заўважыў, што брама шырока расчынена, а мост не падняты. Вартавыя бавіліся ў косьці непадалёк. Занятыя гульнёю, яны, здавалася, на праход не зьвярталі аніякае ўвагі. Я адчуў пастку. Мінаў час, напоўнены нейкаю асабліваю небясьпекай. Конь нецярпліва біў капытом зямлю. Узышоў месяц, вялізны й белы, як сьнежны ком. Зьнянацку я пачуў крокі, а праз імгненьне ўбачыў мніха ад цыстэрцыянаў, які ня тоячыся набліжаўся да мескае брамы. Адзін з вартаўнікоў падняў галаву, глянуў безь цікавасьці на хадака і вярнуўся да гульні. Мніх мінуў браму, узышоў на мост. Ягоная кульба глуха пастуквала ў цемрадзі. Ён выйшаў зь места нікім не затрыманы. Я счакаў яшчэ колькі хвілінаў, а пасьля вярнуўся дадому, загадаўшы адвесьці скакуна ў стайню.

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Места зноў выкінула са мною д’ябальскі жарт... Сыходзіць адсюль пры разнасьцежаных брамах было б нізкасьцю! А я ж меў шляхетныя намеры. Я вырашыў нарэшце паведаміць Давіду аб усім, што адбывалася ў Арасе. Перакананы, што места апанавала шаленства, я шчыра жадаў уберагчы яго ад большых пакутаў і прывесьці чалавека, мудрасьць і цьвярозы розум якога неадкладна па­клалі б канец усеагульнаму д’яблаваньню. Мне здавалася, што гэта абавязкова выкліча супраціў месьцічаў. Усе ведалі, што я асуджаў пастановы Рады. Было ясна, што Рада ня спыніцца на выгнаньні мяне са свайго кола, але прыме больш жорсткія меры. Празь некалькі папярэдніх начэй я не заплюшчыў вока. Людзей звычайна забіралі пасьля захаду сонца. З надыходам цемры я палка маліўся, каб лёс ухаваў мяне ад пакутаў. Калі я вось так трываў у горкім чаканьні, вярнуўся аднойчы да збаўленчае думкі, якая турбавала Арас. Запросіны ў места Давіда былі б паратункам для ўсяе грамады месьцічаў, якую апанавала шаленства. Я, безумоўна, усьведамляў небясьпеку падобных захадаў, але быў гатовы на ўсё. Баючыся, што магу быць схопленым у часе ўцёкаў, я выбраў найлепшага каня і пасьвяціў у свой плян даверанага чалавека. Але вось я застаў брамы спакусна расчыненымі, а вартавых – прынадніва абыякавымі.

Калі вы думаеце, што я прагнуў пакутніцтва і адступіў перад лёгкасьцю – вы памыляецеся. Мяне скарыла барбарская вера Рады ў маю ляяльнасьць! Калі перад тым я яшчэ мог сумнявацца ў звар’яцеласьці места, дык пасьля тае начное выправы да брамы Сьвятога Эгідыя я ўжо ня меў аніякіх ілюзіяў.

І калі пад вечар зьявіўся ў маім доме Альбэр, я ўжо ведаў дакладна, што толькі ў ягонай галаве мог нарадзіцца хітры плян расчыніць насьцеж мескія брамы.

У Арасе не было больш мудрага й годнага чалавека. Я выхоўваўся ў ягоным цені, ці, дакладней, у ягоным бляску. Мудрасьць гэтага сьвятога старца асьвятляла сьцяжыны майго жыцьця. Я прыехаў у Арас вельмі маладым чалавекам, які яшчэ не сканчаў школ, ня ведаў ні пісьма, ні добрых манераў. Мяне аддалі ў ягоную апеку, калі мне было год каля дваццаці і, па сутнасьці, я нічога ня ўмеў рабіць самастойна апроч тупога адгаворваньня пацераў. Ён заняўся мною сардэчна, ахінаючы ня толькі апекаю, але й шчыраю прывязанасьцю, якою мужчыны дарослыя і дасьведчаныя часам маюць звычай адорваць смаркачоў, у каторых бачаць працяг сваіх жыцьцёвых памкненьняў. Клянуся Богам жывым, што ён бачыў ува мне наступніка!

Па праўдзе, я ніколі ня меў падобных схільнасьцяў. Гент зрабіў мяне трохі натурыстым, і хаця, па меры таго як ішлі гады, вобразы мінулага сьціраліся ў маёй памяці, усё адно ўва мне заставалася ахвота да сваволі ды незалежнасьці. У Генце людзі прымаюць рэчаіснасьць даволі лёгка. Належачы да тамтэйшае залатое моладзі, я неаднойчы аддаваўся забавам малапрыстойным. Я не цураўся ані любоўных уцехаў, ані добрага стала, ані нават ігрышчаў, якія сувораму воку маглі падацца блюзьнерскімі. Ды не пра тое гаворка. Побыт у Генце даў мне перакананьне, што хоць, па сутнасьці, я, можа, і не гаспадар уласнага лёсу, аднак заўсёды павінен імкнуцца быць ім! Шастэль, які ў той час быў маім мэнтарам і карыстаўся прыхільнасьцю герцага, меў звычку казаць, што не йснуе нічога болей заганнага за перакананасьць, быццам чалавек не зьяўляецца вольным. Шастэль казаў – найчасьцей за шчодра ўстаўленым сталом, – што сумневы ў вольнасьці змушаюць чалавека думаць азадкам замест галавы. «Азадак, – гаварыў Шастэль, – робіцца ў гэтым разе быццам са шкла. Чалавек ужо ні пра што іншае ня можа думаць, як толькі пра ўратаваньне свайго сядзельна, якое стала крохкім і звышдалікатным. Між тым, – дадаваў ён звычайна, – добры Бог даў нам азадкі, каб мы маглі атрымаць высьпятка!» Грубасьць гэтага пагляду зусім не азначала павярхоўнасьці. Падчас надзвычай раскошных бяседаў, у таварыстве пекных кабет і дасьціпных кавалераў, дасьпяваў я да ўпэўненасьці, што сам варты таго, каб думаць па-свойму і на сваю мерку.

Таму я пакідаў Гент хаця й маладзёнам, але не без ганарлівае перакананасьці, што я дастаткова вольны, каб хадзіць уласнымі сьцежкамі. Але, праўду кажучы, калі я апынуўся ў самоце, без таварыства маіх субяседнікаў і сяброў, без Шастэля і ягонай надзейнай апекі, я хутка трапіў у паняверку. Першыя тыдні ў Арасе я правёў у малітвах, пастах і пакоры. У часе размовы з Альбэрам, неўзабаве па прыезьдзе ў Арас, я перажыў глыбокае ўзрушэньне. Ён задаў мне пытаньне – на першы погляд простае, але якое ніколі раней не прыходзіла мне да галавы: «Дзе пэўнасьць і скуль яна ў табе бярэцца, што больш слушна давяраць свайму розуму, ніж адкрыцьцю Божаму? Ці верыш ты ў Бога?» Я адказаў палка й пераканана, што веру ў Бога. Тады ён запытаў, ці веру я ў д’ябла. Я адказаў, што веру ў д’ябла. Тады ён запытаў, ці я веру, што Бог і д’ябал змагаюцца за маю душу. Я сказаў, што і ў гэта шчыра веру. Ён запытаў – усё яшчэ тонам мяккім і быццам бы вясёлым – ці веру я, што як Бог, так і д’ябал уплываюць на мае думкі. Я даў адказ, што, несумненна, так і ёсьць. «Вось жа, – сказаў ён, – станаўленьне твайго розуму ўяўляе сабою нешта, што падобна да няспыннай вайны. Ласка нябесная змагаецца ў табе з падшэптамі пекла. Дык у чым ты знаходзіш пацьверджаньне, што твая кульгавая думка, аблытаная тысяччу залежнасьцяў, уплываў, густаў, пажадлівых прыхамацяў, боязяў ды капрызаў, можа быць больш яснай і плённай у пазнаваньні волі Божае, чым вучэньне Царквы?.. Мы жывем у бязьлітасны час, дарагі Яне. Людзі ўжо больш ня хочуць быць сумленнымі хрысьціянамі – яны бяруць прыклад з распусных герцагаў і дурных біскупаў, аддаюцца дзівосным вычварэньням, шукаюць Божае прысутнасьці ў штодзённым жыцьці і стараюцца высачыць замыслы Бога, каб выйсьці ім насустрач. Але ж Бог не жадае, каб людзі так заўзята дбалі пра збаўленьне. Гэта ясна, што кожны прагне вечнага шчасьця, але няхай жа ён аддасьць свой лёс у рукі Госпада нашага Ісуса Хрыста і няхай не спрабуе Яго замяніць... Яне, даверся мне! Я правёў усё жыцьцё сярод кніг ды трактатаў наймудрэйшых аўтараў. Гэта ўсё сьмеху варта! Я пагарджаю ўсімі тымі ўзурпатарамі, якія прагнуць – давяраючы розуму – уратаваць сьвятую Царкву. Наймагутнейшаю сілаю Царквы зьяўляюцца сакраманты, бо яны ёсьць вузкаю кладкай, па якой Бог прыходзіць да нас па-над безданямі жыцьця. Захоўваючы вернасьць сакрамантам, ты захоўваеш вернасьць Богу. Тады Ён з табою, а ты – зь Ім. І калі Ён даў табе розум, дык не дзеля таго, каб ты імкнуўся на неба, а каб ведаў, як рухацца па зямлі».

Тады я запытаў, дзе знаходзіцца душа, а ён дакрануўся да маіх грудзей і сказаў, што там ёсьць душа, дыханьне Бога, сіла, дзякуючы якой я рухаюся, адчуваю сьпякоту і холад, сплю, ем, гавару і думаю. Я спытаўся, ці таксама дзякуючы гэтай сіле я адчуваю пажаду да кабет, на што ён адказаў, што, несумненна, гэта так, бо Бог зусім не вымагае зрачэньняў; Ён велікадушны і любіць мяне, а таму стварыў кабету, каб я мог яе жадаць і ёю валодаць. «Толькі дурні лічаць, – гаварыў ён гнеўна, – што кабета ёсьць зброяй шатана. Яна мае несьмяротную душу і прывабнае цела. Калі б яе стварыў шатан, яна была б рапухай...»

Тады я насьмеліўся яго запытаць, ці душа, удары якой я адчуваю ў грудзях, дадзена таксама кожнаму стварэньню. Ён адказаў, што, здаецца, ня будзе памылкаю меркаваць, што Бог абдарыў сабаку, ката, карову і нават асла нечым накшталт сьвятое іскры, якая дазваляе ім існаваць, мучыцца і радавацца. Я адчуў у гэтым яўную герэзію і сказаў, што ягоныя словы падаюцца мне неадпаведнымі вучэньню Царквы. Ён пасьміхнуўся лагодна: «Мой Яне, – сказаў, – ня ўсё, чаго Бог хоча, запісана ў кнігах, і ня ўсё, што Бог задумаў, вядома чалавеку, хай нават ён належыць да герархаў Царквы. Уяві сабе, напрыклад, што твае скакуны й статкі, якія пасьвяцца на лугох Брабанту, таксама маюць нейкае жывёльнае неба. Што ж у гэтым кепскага і дзе тут абраза хрысьціянскага вучэньня? Сьвяты Францішак казаў пра каня: «Брат мой, конь», а пра павука: «Брат мой, павук». Ці ж нельга прыпушчаць, што Творца ў сваёй неапісальнай ласкавасьці і дабрыні пасылае розныя лёсы коням, каровам, козам і жаўрукам, каб іх выпрабаваць у радасьці й пакуце?! Толькі тое пэўна, што чалавека стварыў Бог на свой вобраз і падабенства, а таксама даў яму розум, што зрабіла нас самымі нешчасьлівымі істотамі пад сонцам. Патрабаваньні Бога да чалавека тысячакроць большыя, чым да пацука, але гэта зусім ня значыць, што пацук будзе асуджаны на векі вечныя. Молячыся за сябе й за мяне, ты павінен часьцінку сваіх узьнёслых пачуцьцяў прысьвяціць жывёлам, дрэвам ды зоркам, каб і яны апынуліся ў нябесных сьпісах».

Ён прамаўляў доўга й гэтак шляхетна, што ў мяне па твары цяклі сьлёзы, а сэрца перапаўнялася ўдзячнасьцю і павагай. Гэта, аднак, не азначала, што я без ваганьняў і сумневу прымаў ягоныя настаўленьні. У маёй галаве, праўду кажучы, было пуста, але ў касьцёх я яшчэ насіў генцкае свавольства, і яно падбухторвала мяне да пэўнае ўпартасьці. Мы гаманілі тады ўсю ноч, аж пакуль сонца ня вызірнула з-за пагоркаў і не асьвятліла завулкі места. Я пытаў яго пра роўнасьць людзей перад Богам і ў дачыненьні да зямное экзыстэнцыі. «Чым жа горшы пастух тваіх статкаў ад цябе? – адказаў Альбэр. – Вядома, ён горшы паходжаньнем. Ты прыйшоў на сьвет у добрай сям’і, якую паклікала неба сьвяціць узорам цнотаў ды справядлівасьці. Людзі ж простыя і жыцьцё маюць простае. Няма сэнсу чакаць ад іх чынаў, якія прызначаны для цябе. Не азначае гэта, аднак, нічога іншага, як толькі большыя абавязкі. Не дзеля таго ты маеш статкі тлустых кароваў і добрых коней, каб жыць у нікчэмнасьці, а дзеля таго, каб зазнаць больш балючыя выпрабаваньні. Калі Госпад хоча выпрабаваць жабрака – ён спасылае заразу. І калі хоча выпрабаваць цябе – таксама спасылае заразу. Уяві сабе пакуту жабрака, скурчанага ля храмавай брамы, цела якога пакрыта скульлем, і ўяві сабе пакуты багацея, што канае ў гноі й задусе цудоўных палатаў, сярод слуг, годных апекуноў і пекных выляжанак. Калі табе дадзена высокае паходжаньне, дык толькі дзеля таго, каб ты ўпаў з вышыні. Божым выракам так адбываецца, што ўсялякая выгода й вытанчанасьць твайго існаваньня спрычыніцца да тым больш цяжкай і сумнай сьмерці. Бо раставацца з нэндзаю нескладана».

Праўду кажучы, мне хацелася выкпіць гэтыя навучаньні, бо не падабаліся мне такія слоўныя выкрутасы. Раздражняў мяне ў Альбэру ягоны вычварны рытуал мысьленьня, а таксама ягоная шматслоўнасьць, што паходзіла з даўніх часоў, калі людзі ні пра што іншае, апроч Госпада Бога ды ягоных Сьвятых, размаўляць не былі здольныя. О, я верыў палка і быў пабожным хрысьціянінам, але я не зьбіраўся марнаваць цэлае жыцьцё ў спробах зразумець замыслы Божыя ды стараньнях Яму спадабацца. Што Бог хоча са мной учыніць – гэта Ягоная справа. Я меркаваў, што мая справа – жыць у згодзе з такой натурай, якой я быў адораны. Калі хочаце, можаце лічыць мяне трутнем! Бо, па праўдзе, я толькі аднаго прагнуў больш за ўсё – вольнасьці! Калі Бог станавіўся ў мяне на дарозе – я абмінаў Яго. Спадзяюся, што ў сваёй дабрыні Ён прабачыў мне велікадушна...

Вольнасьць... У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Азначае гэта быць тым, кім нас неба стварыла. Гэта – вольнасьць глупства й мудрасьці, свавольства й пакуты, шчасьця й няшчасьця. Пры ўсёй павазе, якую я меў да Альбэра, заўсёды мне здавалася, што сядзіць у ім кавалак тупога папа. О, як жа ён прагнуў змагацца за збаўленьне душ... Нават над хрушчамі ён схіляўся, апантаны сваім пасланьніцтвам. Менавіта гэтае па­сланьніцтва я лічыў асаблівым відам зьняволенасьці. Калі ён чуўся добра ў шкуры прарока ды настаўніка – напэўна, быў вольны. Але калі намагаўся гэтую шкуру і на мой карак нацягнуць, дык ператвараўся ў тырана.

Аднаго разу ён задаў мне камэнтар да вялебнага Яна Герсона. Гэта была праца на тры тыдні зь лішкам. Быў час вясновы, места купалася ў праменьнях сонца. Пры канцы году прыехаў у Арас герцаг Філіп, а зь ім – квяцісты й вясёлы двор. Як вы ведаеце, круцілася там мноства ангельцаў, бо, хоць герцаг і выгнаў іх за парог, пазаставаліся яны ў ягоных маёнтках, гуляючы ды п’ючы за бургундзкія грошы. Ангельцы заўсёды там, дзе добра... Калі настала адліга, Філіп зьехаў у Брусэль, але ў Арасе засталіся розныя людзі – абжоры, балбатуны, распусьнікі, а таксама трохі даступных кабет. Я не дзівіўся гэтаму. Стары Філіп брыдчэў, усё больш палка адгаворваў пацеры, нядобрым вокам спа­глядаў на гэтую крыклівую і юрлівую шаць – дык частка двара разважліва вырашыла, што лепей застацца ў Арасе, пад міласьцівай, а да таго ж далёкай, уладай Давіда. Каралеўскія бастарды больш лагодна ставяцца да распусты, чым іхныя шляхетнароджаныя бацькі. Такім чынам, тае вясны Арас поўніўся гаманлівай гурмою бургундцаў ды ангельцаў, ахвочых да келіха. Была там ангельская дзеўка, вельмі спраўная ў любошчах. Мне было дваццаць, і начамі я сьніў кабет. Я закінуў у кут камэнтары Герсона, валачыўся па лугох з тою дзеўкай і меўся цудоўна. Пэўнага дня Альбэр накінуўся на мяне й зьбіў па твары. Я страшэнна тады пакутаваў ад болю ды прыніжэньня. Калі ж паправіўся, дзеўкі ўжо ў Арасе не было, а Альбэр узяўся мяне дапытваць. «Дзе ж пэўнасьць, – сказаў я тады фанабэрыста, – што больш годна славіць Бога дыспутам аб творы майстра Герсона, ніж чалёсамі?! Ты казаў мне пра любоў, Альбэру. Я стакротна болей люблю ўлоньне кабеты, чым кнігі старых псюкоў з Сарбоны. Герсону не патрэбныя мае разважаньні! Ён распаўся ў пыл і, у найлепшым разе, мы ўбачым яго ў даліне Ёсафата празь пяць тысяч гадоў. Што ж датычыць гэтай ангельскай дзяўчыны, дык мы ўдваіх на прымескіх лугах каштавалі шчасьця. І дзе ж пэўнасьць, што гэта не падабаецца Богу?» – «Ты блюзьнерыш», – крыкнуў Альбэр.

Такі ён быў заўсёды. Калі ён павучаў, мудрасьць ды памяркоўнасьць бруілі зь яго, як вада з крыніцы, але калі хтосьці спрабаваў жыць згодна з прынцыпамі ягоных павучаньняў – дык ён адразу ж пачынаў пагражаць пеклам... Ён пеставаў у сабе чыстую ідэю, паводле якой паміж Богам і чалавекам існуе цудоўная гармонія, але яго раздражняла яе ажыцьцяўленьне.

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Усё добра, мае панове, але менавіта гэта і было пеклам. Уявіце сабе маё існаваньне пры боку гэтага годнага й разумнага настаўні­ка, які мог бы служыць узорам усіх цнотаў. Ён казаў мне: «Любі жывёлаў, бо гэта твае браты меншыя». Але калі я загадаў сыпаць поўна зерня маім коням, бо надышла суворая зіма, ён абвінавачваў мяне ў легкадумнасьці й марнатраўстве. Ён казаў мне: «Любі кабету, бо яна табе дадзена Богам». Але калі я трымаў выляжанку ў доме, ён выгнаў яе з крыкам, які чула ўсё места, а мяне абвінаваціў у распусьце, што – рэч ясная – выклікала ўсеагульны сьмех у Арасе, дзе кожны прыстойны месьціч болей меў дзевак, чым скакуноў. Ён казаў мне: «Любі блізкіх і прымай іх як сабе роўных, бо яны – роўныя табе». Але калі я стараўся дастасавацца да гэтых павучаньняў – мардаваў мяне дысцыплінаю, кажучы, што я вар’яцею. Ён казаў мне, каб я ня брыдзіўся жыдамі, але не хацеў есьці ў маім доме, бо абедалі ў ім жыдоўскія банкіры з Утрэхту. І, што найгорай, не было ў ім нат каліўца крывадушнасьці. Ён хадзіў па Арасе закуты ў дасьпехі сваёй веры, гэткі сьціплы, што амаль ганарысты, гэткі мудры, што амаль дурны, гэткі шляхетны, што амаль нікчэмны. Толькі аднаго ён баяўся на сьвеце больш, чым пекла. Давіда ён баяўся, мае панове.

Аднаго разу я прысутнічаў пры іхнай размове. Давід прыехаў у Арас зьнянацку, зь невялікаю сьвітай. Ён спыніўся ў Альбэра, а вітаючы таго – пакланіўся нізка да зямлі. Ён быў рослы, чорны, смуглы ад паўночных вятроў. Альбэр жа – белы, як сьнег, сагнуты векам, з даўгой сівой барадою. Каралеўскі бастард, нястомная кроў, увасоблены д’ябал, абжора, хлус, поўны дзікае пыхі ды найшалёнейшых задумаў, а насупраць яго – мудрэц, зьлеплены з адных ведаў, павагі ды цнатлівасьці. Дзьве стыхіі – нібы сабакі, спушчаныя з ланцуга. Ах, панове, якая ж гэта была надзвычайная размова...

Альбэр запрасіў Давіда да стала, на што той адказаў:

— Вашая Вяльможнасьць, я ня звык вячэраць, грызучы карэньчыкі...

Ён заўсёды зьвяртаўся да Альбэра «Вашая Вяльможнасьць», а той палаў румянцам ды мармытаў ціха: «О, мой герцаг...» Рэч ясная, кожны баляваў па-свойму. Давід жор за дзесяцёх, кідаў вакол косьці, абсмоктваў тлушч з пальцаў, засунуўшы іх у рот. Я паглядаў уважліва на Альбэра, якога адразу ж пакінуў апэтыт. Клянуся Богам, я ведаў, што чыніць герцаг! Ён зусім ня быў такі хамула, такі прасьцяк, якім хацеў тады выглядаць. Ён іржаў як конь, кісла бзьдзеў за сталом, што не выклікала добрага ўражаньня нават у людзей, аддадзеных яму ўсім сэрцам. Напраўду, ён трохі перабраў... Але калі распачалася размова – толькі тады зазьзяў біскуп утрэхцкі.

Яны размаўлялі аб натуры чалавека. Альбэр, як звычайна, учапіўся за свае літасьцівыя формулы.

— Пане, – кажа, – хто шчыра любіць сваю маці і ставіцца ласкава да жывёлаў, як наказваў і навучаў сьвяты Францішак, той несумненна павінен быць добрым чалавекам...

— Ну бясспрэчна, – рыкнуў Давід. – Быў у мяне адзін бамбіза, які часам душыў для мяне непакорных падданых, атруту падсыпаў, нож, бывала, пад рэбры ўсаджваў на мой загад... Аднойчы прыходзіць ён да мяне, заліты сьлязьмі. Што сталася? – пытаю я нягодніка. Пане герцагу, кажа, маці ў мяне памерла сёньня на сьвітаньні. І такі ён быў несуцешны, што – уяві сабе, Вашая Вяльможнасьць, – мусіў я яго на тыдняў колькі вызваліць ад усялякае працы, бо ў яго рука дрыжэла і ён мог пакалечыць чалавека, замест таго каб на неба адправіць. Што тычыцца жывёлаў, дык ён любіў іх сардэчна і чула...

Альбэр лыпнуў вокам, прыкусіў губу і кажа, што выключэньне пацьвярджае правіла. На гэта яму Давід, што і ён таксама належыць да тых выключэньняў, бо любіць маці моцна, свае коні і сабакі пялегуе як мала хто, а славаю найлепшага чалавека ў Брабанце, здаецца, ня цешыцца...

— Гэта толькі капрыз Вашае Дастойнасьці! – выгукнуў Альбэр.

Без малога паўночы я катаўся са сьмеху, чуючы гэткія высновы. Калі яны пад’елі як належыць, Давід выклаў мэту прыезду.

— Вашая Вяльможнасьць, – кажа ён з ласкавай пасьмешкай. – Я прыехаў у Арас, бо мне данесьлі, што месьцічы змораныя і асавелі ад бесьперастанных пастоў, працэсіяў ды клопату аб вечным збаўленьні. Я таксама турбуюся аб вашым збаўленьні і, клянуся сьвятымі ранамі Хрыстовымі, ні пра што іншае ня думаю ды нішто мяне не напаўняе такою згрызотаю, як змарненьне цнатлівага жыцьця. Але рэч у тым, што пагалоўшчына з Брабанту мізарнее, мой каралеўскі айцец вельмі раззлаваны тым, што паступленьні з паўночных местаў нязначныя, што гандаль у нас – як дыхавічны конік, а муры мескія скрышаныя і ад часоў ангельскага прыгнёту ніхто да іх рукі не прыклаў, што па гасьцінцах валочацца ўсюды рабаўнікі ды пакутнікі – ажно для купцоў ужо месца няма... Я рады быў бы месту Арас прыхільнасьць неба здабыць, але ж зважай, Вашая Вяльможнасьць, з чаго нам хлеб штодзённы есьці даводзіцца. Душа душою, але й целу крыха належыцца!— Вашая Дастойнасьць! – выкрыкнуў Альбэр, але біскуп перапыніў яго рухам рукі і казаў далей, ужо менш лагодным тонам:

— Мы ведаем адзін аднаго, шляхетны ойчыку, як два лысыя кані. Ты, Вашая Вяльможнасьць, збаўляй людзкія душы, але ў дзьве нядзелі мусіш заплаціць маім зборцам шэсьцьдзесят дукатаў...

У Альбэра дрыжэлі рукі.

— Столькі багацьця! – загукаў ён у роспачы. — Каб я трошкі паскроб, – сказаў Давід, – дык у тваіх скрынях знайшоў бы тысячы...

— Я гэтага ўчыніць не магу, – кажа Альбэр. – Я ня буду грабежнікам тутэйшых людзей...

Біскуп мала з лавы ня ўпаў – такім выбухнуў сьмехам... — Ойча, – сказаў ён праз хвіліну. – Дзе ж напісана, што людзі больш прагнуць збаўленьня душы, чым дастатку? Места Арас гіне! Усё цяжэй і складаней тут жыць. Ты бесьперастанку красамоўнічаеш пра Госпада Бога ды Ягоных сьвятых, удзяляеш сакраманты, а ў той жа час парша точыць быдла, гасподы занепадаюць, няма ўва што апрануцца і што на зуб пакласьці. Месьцічы тутэйшыя ўцякаюць у іншыя краі, дзе менш сьвятасьці, затое больш харчоў. За шэсьцьдзесят дукатаў, якія ты мне дасі, я давяду гэтае места да ладу. Ты мяне знаеш, Вашая Вяльможнасьць, і ведаеш, што я – добры гаспадар. Табе здаецца, што калі прыгнятаеш людзей з божым словам на вуснах, дык ужо ім лёгка. Мая ж улада грунтуецца на іншым. Спатрэбіцца – уцісну, а спатрэбіцца – паслаблю. У Утрэхце відно шмат вясёлых твараў, а ў вас у Арасе ўсе вусны шнуруюць у малітве.

Альбэр падняўся ад стала, узьнёс рукі. Я ўжо ведаў, што зараз ён скажа адну са сваіх цудоўных фразаў, якімі карміў Арас на працягу двух дзясяткаў гадоў. І сапраўды ён прамовіў: — Вашая Дастойнасьць, трэба над усім любіць тых, кім правіш...

А той ізноў рыкнуў сьмехам. — Ідзі ты да кáта, Альбэру. Тваю любоў яны могуць засунуць сабе ў зад! Ня тое важна, каб іх любіць, а тое, каб яны добра чуліся! Што з таго, што ты іх любіш, калі ім дрэнна? Мяне ў Утрэхце любіць мала хто, а я не люблю нікога. Але я хачу бачыць задаволеныя твары і паўсюдную сытасьць, бо толькі тады буду чуцца бясьпечна, каштуючы асалодаў жыцьця!— Вашая Дастойнасьць, – выкрыкнуў Альбэр, – ты імкнешся здабыць папулярнасьць у натоўпу. Калі б яны нат пажадалі барбарскіх гульбаў, і то б ты не адмовіў! Ты прагнеш ухваленьня, тады як я прагну над усім узвышанасьці людзкіх сэрцаў.

— А йдзі ты да кáта, Альбэру, з гэтай узвышанасьцю. Калі б мой бацька кіраваўся як належыць запаведзямі Гасподнімі, я б увогуле не зьявіўся на сьвет. Ён спладзіў мяне грэшна; я плён ягонае разбэшчанасьці, але, прынамсі, ведаю, што быў пачаты ў раскошы, якой узорны шлюб айцу майму не даваў. Дык не патрабуй жа ад мяне, Вашая Вяльможнасьць, узвышанасьці пачуцьцяў! Мне больш блізкія тыя месьцічы Арасу, якія прагнуць хлеба ды забаваў, чым Ты, ойча, са сваімі казанямі.— Кожны валадар, – сказаў Альбэр, – які змагаецца за душы падуладных, зьяўляецца самотным.

— Вярзеш, Вашая Вяльможнасьць. Ня кожны, а толькі той, хто гэтага прагне.

Тады Шастэль, які суправаджаў герцага, схіліўся ў ягоны бок і сказаў ціха:

— Што б ні рабілася ў Арасе, але прызнаць трэба, што наш ойчык Альбэр чысты як сьляза!

— І што з таго, што чысты, калі дурань! – буркнуў біскуп утрэхцкі. Напраўду, гэты чалавек быў спрытны на язык. Хто іншы апроч яго здолеў бы з гэткай жа трапнасьцю пацэліць Альбэру проста ў сэрца.

Пачалося ўсё, так бы мовіць, нявінна. Хто б мог падумаць, што такога роду драбяза дасьць пачатак жудасным падзеям. У суконьніка імем Гервазі, якога клікалі Дамаскіным – бо калісьці ў Сырыі бываў і меў шырокія сувязі сярод тамтэйшага купецтва, – паў конь. Па праўдзе, здарэньне асаблівае! Зважаючы, што конь быў здаровы й моцны. Двухлетак, добрае крыві, які выкарыстоўваўся для верхавое язды і быў ахінуты надзвычайнай апекаю ў стайні ягонага ўладальніка. Конь, як я ўжо казаў, быў папярэдняга вечара здаровы, а калі гаспадар абыходзіў сядзібу перад сном, зьвярнуў нават увагу, што жывёліна маецца цудоўна й даў загад стайніку, каб зранку асядлаў скакуна і вывеў яго пад браму, бо Гервазі хацеў ехаць з саржаю ажно ў Ліль. Назаўтра ўбягае стайнік у спальню гаспадара й кажа, што конь паў. Зьбегліся хатнія. Жывёліна ляжыць бяз руху на зямлі, жывот надзьмуўся, а храпы пакрытыя застылай пенай. «Што ён еў уначы?!» – крычыць Гервазі. Яму кажуць, што нічога не давалі. «У мяне атруцілі каня!» – гукае суконьнік. Але гэта было зусім немагчыма, бо перад змрокам вароты дому былі зачыненыя, а ўсе жыхары сядзібы былі людзьмі знанымі на працягу гадоў і цешыліся даверам гаспадара. Гервазі бедаваў доўга над стратаю пекнай жывёліны. Каля поўдня прыйшоў да яго знаёмы вяровачнік, чалавек багаты, які трымаў у сябе трох чаляднікаў і меў за местам вялікі сад. Гэты вяровачнік і кажа: «Чуў я, Дамаскін, што напаткала цябе вялікае няшчасьце. Конь твой паў гэтае ночы... Дык жа ж ведай, што я праходзіў паблізу стайняў і бачыў у сьвятле паходні жыда імем Цэлюс, які кідаў праклён на ўсю тваю гасподу».

Гэты вяровачнік пацэліў у яблычак, бо Дамаскін меў звады з Цэлюсам ужо многа год. І сапраўды, у справе таго каня не магло абысьціся без удзелу нячыстай сілы, бо хто ж чуў, каб жывёліна пала так раптоўна? Дамаскін пасьпяшаў у Раду і склаў скаргу. Я пры гэтым не прысутнічаў, бо ў той дзень меў іншыя заняткі, якія не дапускалі адкладу, але ведаю, што суконьніка выслухаў сам Альбэр.

— Прадстаў сьведку, – кажа ён раззлаванаму скаржніку.

Умомант прывялі ў Раду вяровачніка.

— Прысягнеш, што ты бачыў? – пытаецца Альбэр.

— Прысягну на Ранах Хрыстовых.

Фар’я дэ Сакс, які быў вельмі дасьведчаны ў галіне кампэтэнцыі ды нормаў права і засядаў у Радзе з адсутнасьці цікавейшага занятку, сказаў Альбэру:

— Ойча, ня слушна тое, каб ты вырашаў справы, датычныя мяшчанаў. Нават калі яны сёньня выкажуць задавальненьне з твайго прысуду, заўтра ўзьнімуць лямант, што ты маніпулюеш местам паводле ўласнае волі. Няхай лепей яны самі дапытваюць Цэлюса.

Усчалася немалая спрэчка. Альбэр, які ніколі не адмаўляў сабе ў задавальненьні вяршыць суд, запярэчыў Фар’ю дэ Саксу, спасылаючыся на паходжаньне Цэлюса.

— Дзе ж тое напісана, што мескія трыбуналы павінны судзіць жыда?! Жыда можа судзіць кожны!

На гэта Фар’я дэ Сакс:

— А дзе напісана, што жыда можа судзіць кожны?

Рэч ясная, спрэчку выйграў Альбэр, бо для яго вынік быў сутнасна важны, тады як дэ Сакс усё разглядаў як забаву. Ён быў надта багаты і знуджаны, каб надаваць вагу чаму-колечы. Калісьці я застаў яго ў касьцёле ля канфэсіянала, і ён сказаў мне, што грашыць з нуды, а потым з нуды і спавядаецца... Быў гэта, сапраўды, адзіны вялікі чалавек у месьце Арас! Няхай спачывае ў спакоі...

Такім чынам, прывялі Цэлюса.

— Ці кідаў ты праклён? – пытаецца Альбэр.

— Вашая Вяльможнасьць, я на гэта ня здатны.

— Кажуць пра цябе, што ты – разумны жыд.

— Тым болей ня здатны!

— Ці ж гэта азначае, што для дзейснага праклёну патрэбна няведаньне?

— Для адных гэта азначае адно, а для другіх – другое... кожны чытае тое, што хоча прачытаць! — Прызнайся, Цэлюсе. Ты ненавідзіш Гервазія Дамаскіна...

— А ці мушу я горача яго любіць, Вашая Вяльможнасьць?! Калі так, дык палюблю. — Ты ўжо не ўпершыню становішся перад Радаю, Цэлюсе. Тры гады таму, здаецца, ты апаганіў хрысьціянскія парэшткі. — Вашая Вяльможнасьць памыляецца. Я ня меў з тым нічога супольнага; мяне тады не было ў месьце, як пераканаўча давяло сьледзтва. — Аднак жа ты ня будзеш пярэчыць, што быў замяшаны ў справу. — Гэтаму запярэчыць не магу, бо так было... Але...

— Цэлюсе, данесена нам, што ты працівіўся гасьціне пана дэ Сакса, як наказвае звычай. — Вашая Вяльможнасьць, пан дэ Сакс засьведчыць, што я заўсёды вітаў яго з належнаю пакорай. Пан дэ Сакс прыяжджаў разам з двума хартамі і адным выжлам, і я ніколі не абразіў ягоных правоў. — Але ты не лічыў гэтыя правы справядлівымі. — Не мая гэта справа судзіць, што справядліва ў месьце Арас, а што – не... — Ці гэта мае азначаць, што табе гэтае места – чужое? — Гэтага я не сказаў, Вашая Вяльможнасьць. — Але так падумаў, Цэлюсе. — Прашу прабачэньня, але скуль Вашая Вяльможнасьць ведае мае думкі?!

— Ты тут не для таго, каб задаваць пытаньні, а каб на іх адказваць...

Так гэта цягнулася аж да позьняга вечара. Мне было шкада Цэлюса, хоць ён і жыд, – але я не мяшаўся ў гэтую справу. Паказаньні вяровачніка прынялі за довад, што ад пачатку было ясна. Тае ж ночы Цэлюс павесіўся ў сутарэньнях ратушы. Пан дэ Сакс меў мужнасьць заявіць Альбэру: — Ойча, кроў гэтага жыда – на тваім сумленьні.

На што Альбэр адказаў напышліва: — Ты гаворыш аб тым, чаго сам ня знаеш і чым не распараджаешся.

Фар’я дэ Сакс, выходзячы з раднае залі, буркнуў да мяне: — Такія, як ён, заўсёды найгоршыя. Яны забіваюць бязгрэшна.

Я чуў, таго дня пан дэ Сакс напіўся шалёна. Быў гэта адзін зь нямногіх дзён ягонага жыцьця, калі ён ня нудзіўся.

Аднак ня ўпой Фар’і выклікаў напружанасьць у месьце. У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Мае панове! Ваш погляд на месьцічаў Арасу можа быць сёньня поўны непрыязьнасьці і нават агіды, бо сапраўды яны дапусьціліся рэчаў, якіх сьвет ня бачыў. Але ўсё ж гэта быў кон. Я ведаў гэтых людзей. Яны не былі злыя і, напэўна ж, яны не былі горшыя ад іншых жыхароў Брабанту, дый усяго герцагства. Арас, праўда, ня даў сьвету надта шмат пабожных мужоў ды цнатлівых жанок; было там багата зайздрасьці, паскудзтва, сьвінства; не адзін нягоднік зьвіў сабе цёплае гнязьдзечка ў мескіх мурох, але таго вечара, калі разьнеслася вестка пра сьмерць жыда Цэлюса, – амаль усе месьці­чы прызналі сябе сувінаваўцамі забойства. О, я ня буду тутака даводзіць, што яны любілі жыдоў ды іхныя чырвоныя латы на каптанах; што без усялякай агіды сутыкаліся зь іхнымі плячыма ў мітусьлівыя дні кірмашоў альбо верылі жыдоўскаму слову. Усе месьці­чы разумелі, што жыды – гэта чужацкая стыхія і што Бог цяжка выпрабоўвае места, асуджаючы яго на сужыцьцё з катамі Ісуса Хрыста. Але менавіта таму, што яны зьяўляліся прававернымі хрысьціянамі і падпарадкоўваліся судам Божым, былі яны тою супольнаю глебай, на якой магло ўзрастаць жыдоўскае насеньне.

Я ня цешыўся асаблівай сымпатыяй у Арасе, гэта напэўна! Я быў прыбышом зь іншага краю, быў вухам і вокам утрэхцкага двара – таму мой дом абыходзілі здалёк і мне не давяралі. Але тым ня менш, у той вечар менавіта да мяне яны прыйшлі са сьлязьмі й лямантам. — Жыд Цэлюс павесіўся ў ратушы! – гукалі яны з засмучэньнем. – Пан Альбэр несправядліва зь ім абышоўся... Гора нам, бо Бог не адпускае такіх агідных грахоў!

— І што я маю зрабіць? – пытаўся я. — Ідзі да біскупа Давіда, які ёсьць тваім сябрам, і прасі яго, каб прыехаў у вернае места Арас. Безь ягонае прысутнасьці нас усіх напаткае няшчасьце. Мы прагнем змыць нявінную кроў, што пала на жыхароў Арасу. Няхай нам біскуп скажа, што мы павінны чыніць...

Што я мог адказаць? Мне здавалася сьмешным ехаць у Утрэхт або Гент, зьяўляцца перад абліччам Давіда і прасіць яго аб прыезьдзе. Спаглядаючы на гэты маркотны натоўпік мяшчанаў з вышыні свайго дому, я ўявіў сабе пасьмешку Давіда, калі б я яму пераказаў просьбу ягонага статку.

Мае панове! Вы ведаеце герцага ня горай за мяне. Гэта вялікі чалавек і ўзорны хрысьціянін. Але тым ня менш... Я ўявіў сабе, што вось прыяжджаю ў Гент, пакідаючы па сабе палых у дарозе коней. Уваходжу ў біскупавы палаты, увесь пакрыты пылам і потам, з пасечаным восеньскім ветрам тварам. Давід вітае мяне ласкава: — Слава Найвышэйшаму, Яне, што ты тут! Я зьбіраюся заўтра на паляваньне, ты паедзеш са мной...

— Вашая Дастойнасьць, – кажу, – я пасланец места Арас. Тамтэйшыя людзі пакорна просяць, каб Ты прыехаў, бо баяцца кары Божай. Пан Альбэр давёў да сьмерці аднаго жыда імем Цэлюс...

— Жыда, кажаш?! – гаворыць Давід з пасьмешкаю. – І дзеля аднаго жыда я мушу ехаць у Арас?

— Не дзеля яго, Вашая Дастойнасьць, але дзеля жыхароў гэтага няшчаснага места!

— І чым жа я змагу памагчы месту, калі ў яго ікаўка... Я ня маю ахвоты спрачацца з Альбэрам за нейкую жыдоўскую падліну. Бог даў – Бог узяў! А ты, Яне, перастань мучыцца. Маю я дзеўку са Сьпіры, вялікае прыгажосьці; дам яе табе на дзьве ночы...

— Вашая Дастойнасьць, – кажу я ў роспачы. – Люд у месьце ўзбухторыўся. Я баюся хваляваньняў. Ты, Вашая Дастойнасьць, ведаеш, як лёгка ў сёньняшніх цяжкіх часох распаліць жарсьці. Яшчэ не загаіліся раны пасьля жахлівых людажэрстваў мінулых гадоў і ледзьве толькі места выкараскалася з прадоньня, як ізноў...

Давід падносіць далонь да твару, нібы адганяючы назойлівую муху. Я замаўкаю. Тады ён гаворыць: — Pax, Pax! Што там здарылася з гэтым жыдам?

— Адзін чалавек паказаў, што жыд Цэлюс наслаў праклён на дом суконьніка, у якога паў конь добрае крыві. Конь быў здаровы і мусіў быў ісьці ў дарогу, калі раптам, пасярод ночы, паў у стайні з прычыны жыдоўскага праклёну...

— А якой быў масьці? – пытаецца Давід і сьмяецца. — Гэтага я ня ведаю, Вашая Дастойнасьць!

— Калі гняды, дык не шкада...

— Вашая Дастойнасьць! Я праўду кажу. Места ўзбухторылася...

— Ты нудзіш мяне, Яне. Калі ім няймецца пакутаваць, дык няхай вылупцуюцца. Скажы ў Арасе, што біскуп наказаў працэсію ды дзесяцідзённы пост... Але мушу сказаць, гэты ойчык Альбэр для мяне надта вялікі клопат... У яго рахунак просты. Адзін конь – адзін жыд. А як разьлічвацца з Богам, дык гэта мая справа. А што я Богу скажу? І адкуль я ведаю, ці ў думках Божых справядліва было жыда караць? Можа, аднаго жыда, можа, двух, а, можа, толькі палову... Я ня ведаю, у колькі ацэньваецца конь у стайнях нябесных.

Вось столькі здабыў бы я ў Генце – бы кот наплакаў... Таму абвесьціў я людзям, каб яны варочаліся дадому ды чакалі наступнага ранку. Сам жа пайшоў, каб паразмаўляць з Альбэрам. Ён прыняў мяне суха, як звычайна, калі прадчуваў спрэчку. Ён ніколі не па­збавіўся перакананьня, што я хоць і зьяўляюся ягоным вучнем, аднак жа належу да чужынцаў – да таго аграмаднага сьвету, што раскінуўся за мурамі Арасу. Ён адшукваў ува мне – нават пасьля многіх гадоў, калі я ўжо даў яму шматлікія пацьверджаньні сваёй ляяльнасьці і нават сыноўскае прывязанасьці, – нейкія повязі з Давідам ці, яшчэ горай, з Шастэлем, якога ён ненавідзеў усім сэрцам. Колькі ж разоў ён папікаў мяне бракам руплівасьці хрысьціянскае, прыпісваючы віну за тое згубным уплывам Генту. Колькі разоў ён паўтараў з горыччу: «Табе здаецца, дарагі Яне, што над усім трэба шанаваць розум. І ты мяркуеш, што твае генцкія мэнтары з Давідам на чале менавіта розуму ўзносяць найвялікшую хвалу. У той час як, насуперак бачнасьці, ня ў розуме справа, а ў натуры. Сваю разумовую спраўнасьць Давід практыкуе ў ложку. Здаецца яму, што ён моцны, бо ні ў што ня верыць... Якое ж гэта глупства, Яне!» Ня кажучы таго непасрэдна, ён заўсёды падазраваў, што біскупскі двор мне бліжэйшы, чым тое было на самай справе. Ён думаў, што Давід прыслухоўваецца да маіх радаў. У той час як у сапраўднасьці Давід бачыў ува мне сябра і таварыша на забавах, але заўсёды пільна ўнікаў больш сур’ёзных размоў. Але Альбэр не памыляўся, мяркуючы, што сэрцам я хутчэй з Гентам, чым з Арасам. Зрэшты, гэта крыху цешыла мае амбіцыі.

Таму й гэтым разам, прыйшоўшы да Альбэра, я быў трохі спаняволены. Ужо сам факт, што месьцічы зьвярнуліся да мяне, просячы аб пасярэдніцтве ў двары біскупа, быў для мяне неспрыяльным. І я зусім не зьдзівіўся, калі Альбэр, выслухаўшы маё паведамленьне, сказаў жорстка: — Калі цябе паслалі да Давіда, чаму ты прыйшоў да мяне?!

— Ойча, – кажу я як мага лагаднейшым голасам. – Няслушна б было ўмешваць у тутэйшыя спрэчкі біскупскі двор. Месьцічы ўзбухторыліся з прычыны выпадкаў, якія разыграліся ў мурох места, таму ў гэтых мурох і трэба прымаць адпаведныя рашэньні.

Ён зірнуў на мяне з-пад ілба, пасьля паціснуў плячыма непрыязна і зморана, нібы хацеў скінуць нейкі цяжар. — Ну, гэта гучыць разумна, канечне, але ў тваіх вуснах, Яне, гэта крывадушнасьць! Няўжо сьмерць гэтага жыда схіліла цябе да салідарнасьці зь местам, якой дагэтуль ты ніколі не адчуваў? Неспасьцігальныя суды Гасподнія... Раптам, у такую небясьпечную часіну, калі зьяўляецца мажлівасьць для ўмяшаньня Давіда ў нашыя справы, а месьцічы, што заўсёды так рупяцца, каб ніхто толькі не пазбавіў іх хаця б аднаго з прывілеяў ды не парушыў іхных правоў, уласнавольна зьвяртаюцца па рашэньне да двара, ты становішся апекуном мескіх вольнасьцяў і адмаўляешся ўмешваць чужынцаў у араскія справы?! Калі ўрэшце паўстала спрэчка паміж мною і месьцічамі ды надарылася такая цудоўная магчымасьць, каб выдаць мяне на пасьмех, выкпіць і прынізіць у вачох тых лю­дзей, якіх я заўсёды любіў, ты, Яне, выказваеш мне спагаду? Глядзі, каб Давід не разьлічыўся з табою за гэткую слабасьць сэрца!

Раптам ён замоўк і падышоў да мяне. Глядзеў мне ў вочы з выразам чуйнае падазронасьці і нібы са зьдзіўленьнем. — А можа, ты ведаеш?! – спытаў ён зьнянацку, беручы мяне за руку. – Скажы шчыра, Яне! Можа, ты зразумеў, у чым тут справа?!

Дальбог, у мяне нават у думках тады не было, да чаго ён вядзе. І відаць, ён вычытаў гэта ў маіх вачох, бо засьмяяўся зьедліва: — Ну, так... Скуль жа гэта магло б прыйсьці табе да галавы!

Мусіць, ніколі ён так мною не пагарджаў, як у тую хвіліну, калі заўважыў, што пераацаніў мяне. І адразу ж зрабіўся ўладарны, недаступны, пазбыўся нават зьедлівасьці, якая пры ягонай халоднай як лёд натуры часам выглядала крыхаю ўнутранага цяпла.— Зважай, – кажа ён, – што ты прыехаў у Арас шмат гадоў таму, яшчэ будучы птушанём! Гэтаму месту ты абавязаны сваімі посьпехамі. Яно зрабіла зь цябе чалавека асьвечанага і багатага, абдарыла цябе даверам і абцяжарыла часьцінкаю ўлады...

— Ойча, – перабіў я яго, – усё, што ты прыпісваеш месту Арас, гэта твая ўласная заслуга!

— І што з таго? – адказаў ён. – Ты дасканала ведаш, што няма мяжы, якая аддзяляла б мяне ад места і места ад мяне. Я – гэта яно, а яно – гэта я. Калі я нешта зрабіў для цябе – ты павінен быць удзячны ўсім месьцічам Арасу, бо гэта менавіта яны празь мяне кіруюць местам. Столькі гадоў я паўтараў табе безупынна, што хто змагаецца са мною – выступае супроць места, а хто імкнецца парушыць тутэйшыя правы ды прывілеі – робіцца маім ворагам. Гэта было б сьмешна, калі б у часіну выпрабаваньня дарогі тутэйшых месьцічаў разышліся. Толькі роспач ды бязладзьдзе ў галовах маглі ўчыніць, што прыйшлі яны да цябе з просьбаю запрасіць Давіда. Я ўзорваў гэтую глебу цягам дваццацёх гадоў, і я пераараў яе. Тут ня любяць біскупа! Ён не зрабіў нічога, каб заслужыць любоў. Колькі разоў ён сюды ні прыяжджаў, заўсёды здавалася, што места наведала грамада грабежнікаў. Мы жывем у Арасе высакародна, бязь лішкаў ды ганебнасьцяў, у якіх марнеюць Утрэхт і Гент. А што сталася з Брабантам? Усеагульнае крывадушніцтва, інтрыгі, звады, нікчэмнасьць. Давід трымае нанятых забойцаў, якія на першы ж ківок распраўляюцца з праціўнікамі двара. А ці бачыў ты калі забойцаў у Арасе? Ці ў нашым месьце трэба зьвяртацца да штылетаў і атруты, каб пад завесаю ночы забіваць ворагаў? Мы дасягнулі тут адзінства, якое бласлаўляюць Бог і людзі. — Пане, – прамовіў я, – жыд Цэлюс павесіўся ў ратушы!

— Я памятаю пра гэта... Бедны жыд! Пэўна, Госпад Бог захацеў учыніць зь яго ахвяру. Не забывай, Яне, – ня здарылася нічога, што ўскладала б віну на нашае места. Рада яшчэ ня вынесла прысуду. Цэлюс пазбавіў сябе жыцьця з уласнае волі. Ці ж ты ня бачыш усяе ўзьнёсласьці пачуцьцяў тутэйшых месьцічаў, якія засмуціліся і журбуюць з прычыны сьмерці гэтага няшчаснага? Паспрабуй уявіць сабе падобную рэч у Генце або Утрэхце... Сьмеху варта! Каго ж там будзе турбаваць адзін жыдоўскі труп?! У той час як тут людзі прагнуць ачышчэньня. І яны яго атрымаюць! Таму хачу, каб ты зразумеў, наколькі ганебна і неразумна зьвяртацца да Давідавага суду. Ты вінен месту Арас ня толькі ўдзячнасьць, але й салідарнасьць у цяжкую часіну. — Менавіта так я й меркаваў, – адказаў я спакойна. – І таму прыйшоў да цябе, ойча, хоць месьцічы й патрабавалі, каб я адправіўся ў Гент.

Тады Альбэр ізноў засьмяяўся едка і сказаў: — Яне! Я ведаю цябе ўжо шмат гадоў. І заўсёды давяраў тваёй ляяльнасьці. Ідзі да людзей і скажы ім, што гэта нізка – шукаць апірышча на двары біскупа. Мы самі гаспадары Арасу, і толькі ў нашых руках лёс гэтага места. — Ці ня будзе лепей, ойча, каб ты сам спавясьціў гэта месту?

— Не, дарагі вучань! Я ніколі не таіў ад месьцічаў, якія пачуцьці маю да Давіда. Таму яны могуць маю пастанову прыпісаць непрыязнасьці ды недаверу... Ці ж не да цябе яны прыйшлі прасіць аб пасярэдніцтве? Хто ж можа быць лепшым пасланцом Арасу на утрэхцкім двары?.. Гэта будзе слушна і разважна, калі ты ім растлумачыш, чаму адхіляеш давераную місію. — Маеш рацыю, ойча! – адказаў я.

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Мае панове! Толькі часткова адчуваю я віну за тое, што Бог спаслаў на места Арас. Я быў Ягонаю зброяй і верыў у Ягоную справядлівасьць. Дазвольце, аднак, прызваць у сьведкі нядаўнюю мінуўшчыну – тыя страшныя дні трохгадовае даўніны, калі голад і пошасьць апанавалі нашае места... Думаю, што менавіта там трэба шукаць прычыны, дзеля якой я прызнаў слушнасьць Альбэравых аргумэнтаў.

З надыходам вясны таго году пачало падаць быдла. Сьпярша ў гэтым не было нічога надзвычайнага. Заўсёды так бывае, што пасьля суворае зімы частка быдла худнее, ня есьць і падае бяз дай прычыны. Аднак жа тае вясны, калі памятаеце, таксама не адзін пастух аддаў Богу душу. Мы выйшлі за места з працэсіяй; білі званы. Дні надышлі дажджлівыя, халодныя, але потым зьнянацку неба разьясьнілася, прыгрэла сонца і ў мурох Арасу зьявіліся незьлічоныя хмары жамяры. З звычайна падмоклых лугоў, якія тады раптоўна павысыхалі, жамяра ўпаўзала ў места. Ніколі раней не здаралася нічога падобнага. Места ахінула смуга туманоў, і ранкам і пры зьмярканьні нельга было разгле­дзець анічога на адлегласьці выцягнутае рукі. Удзень сонца прыгравала моцна, а ўначы холад зьвінеў сярод муроў. Пачалі паміраць людзі. Спачатку па аднаму, пасьля – па двое, а потым – дзясяткамі. Іхныя целы гнілі неймаверна хутка, былі пачарнелыя і распухлыя. Задуха не дазваляла дыхаць тым, хто рабіў памерлым апошнюю паслугу. Амаль адразу ж пасьля гэтага выбухнулі пажары. Пагарэла багата дабра ў людзей, перадусім жа – запасы харчоў, прыгатаваныя на пераджніўе. У гэты час прыехаў у Арас герцаг Давід. Вітаючы яго перад брамаю, я сказаў між іншым, што мала ёсьць моцных гэтага сьвету, якія праявілі б падобную сьмеласьць. Звычайна ў часіну заразы дастойныя людзі ўцякаюць дзе вочы вядуць, аддаючы на здабычу чэрні ўсё сваё майно. У такія хвіліны найлепей відаць, як мала значаць зямныя даброты перад абліччам па­сланае Богам пагрозы сьмерці. Давід выявіў, такім чынам, рэдкі гарт сэрца, прыехаўшы ў апанаваны пошасьцю Арас.

Ён заехаў у муры з раскошнаю сьвітай. Перад ім несьлі рэліквіяр з кропляю крыві сьвятога Эгідыя, якую біскупы утрэхцкія атрымалі некалі ў дар ад графаў Сэн-Жыль.

Аднак жа гэты прыезд, што ўмацаваў сэрцы ўсіх месьцічаў, абярнуўся хутка супроць іх. Давід узяўся правіць сувора. Я не хачу, канечне, сказаць, што меў ён намер загубіць Арас, але шмат хто думаў менавіта так. Пад караю сьмерці загадаў ён паліць усялякі харч, да якога датыкаліся рукі памерлых ад заразы. Калі яго пераконвалі, што гэта вяр’­яцтва – спусташаць места нат з тых сьціплых запасаў, якія яшчэ засталіся, ён абвясьціў, што болей давярае прыдворным мэдыкам. Ужо тады ён атачаў сябе гайнёй дармаедаў і ганарліўцаў, што цягаліся за ім уздоўж ды ўпоперак Брабанту і атручвалі ягоны высокі розум баёдамі. Што найгорай – пакідаючы Арас пасьля гэтых дзён суворага праўленьня, ён загадаў зачыніць брамы і выставіў варту ўздоўж муроў.

— Ты асуджаеш нас на выгаладзь! – крычалі сябры Рады.

— Маліцеся! – адказаў ён.

Праўду кажучы, ён не пакінуў нас у бядзе. Штодня багата загружаныя вазы пад’яж­джалі да брамаў Арасу. Кожнага ранку было чуваць рыпеньне колаў ды выгукі возьнікаў. Люд зьбіраўся на мурох, а пасланьнікі біскупа апаражнялі вазы. Потым яны ад’яж­джалі, страляючы пугамі ды шэпчучы пацеры, а біскупава варта дазваляла нам адчыніць брамы, каб забраць ежу ў места. Дзялілі яе справядліва – немалую ў тым заслугу меў пан дэ Сакс, чалавек вельмі праведны і нязломнага характару. Ды што з таго, калі пошасьць безупынна зьбірала сваё жніво, а голад усё болей даваўся ўсім у знакі. Потым надышлі роспачныя дні. Даведаўшыся пра нашыя няшчасьці, сабраліся пад Арасам усе амаль брабанцкія разбойнікі, банды ўзброеныя і бяз каліва сумленьня. Затаіўшыся сярод лясістых пагоркаў, падпільноўвалі яны ўначы біскупавы вазы ды рабавалі іх. Давід павялічыў ахову, але гэта не дало вынікаў. Лёгкая здабыча ўзбуджала жарсьці ліхадзеяў з усяго герцагства. Яны прыяжджалі ня тоячыся з найдалейшых закуткоў, каб нажыцца пад мурамі гінучага места. Аднойчы здарылася, што грабеж адбываўся на нашых вачох – бо мы назіралі за ўсім з вышыні муроў – цягам трох дзён. Давід плаціў возьнікам золатам і каштоўнымі камянямі, але не знаходзілася зухаў, гатовых пайсьці на сьмерць. У нас, у Арасе, голад дайшоў да жахлівых памераў. Прыходзілася выстаўляць варту на цьвінтарох, бо былі такія, што, пакінуўшы сорам і хрысьціянскасьць, дабіраліся да сьвятых магілаў ды балявалі сярод трупнае задухі. Да нас дайшлі чуткі, што адна кабета задушыла нядаўна народжанае дзіця, згатавала яго ў падсоленай вадзе і зьела, а ўзвар, які застаўся, аддала іншым сваім дзецям. Прыведзеная на Раду, яна прызналася ў сваім учынку. Быў гэта дзень, калі настроі супроць Давіда ў месьце дасягнулі вяршыні. Месьцічы пракліналі ягоную пастанову. «Давід жыўцом нас пахаваў!» – крычалі перад ратушай. Людзі патрабавалі суворае кары для гэтай звыроднай маткі, але былі перакананыя, што грэх такога чыну ўпадзе на галаву біскупа. Я падзяляў той пагляд і прызнаю гэта бяз боязі...

Мы зьвяршылі суд над кабетай.

— Прысудзі ёй катаваньні! – гукалі месьцічы да Альбэра.

Ён маўчаў доўга. А пасьля сказаў:

— Я не асуджу яе на катаваньні. Няхай Бог вырашае аб ейным чыне.

Таму было вырашана, што яе пакараюць заўтра на золку, хоць места і патрабавала аддаць яе на катаваньні. На рынку сабраўся агромністы натоўп. Сярод галоднае ціжмы толькі асуджаная была сытая. Кат узышоў на масткі зь мячом у руках, памагатыя прыцягнулі кабету. Яна малілася, поўная пакоры й пагаджэньня зь лёсам. Мы чакалі на адпаведны абрад. Тым часам Альбэр маўчаў. Ён адкінуў галаву і ўтарашчыўся ў неба. Гэта было трохі дзіўна. Мінаў час. Кат марудзіў, нецярпліва паглядаючы на Альбэра. Люд пачаў наракаць, нейкая ўзбуджанасьць ахапіла ўсе сэрцы.

— На што чакаеш, ойча?! – галёкнуў раптам хтосьці з натоўпу. – Давай разграшэньне!

Альбэр маўчаў. Усё тарашчыўся ў неба, нібы выглядаючы знакі. Я падыходжу да яго і гавару ціха:

— Ойча, час пачынаць.

— Няхай пачынаюць! – бурчыць Альбэр. Бачу, што ў яго падрыгвае павека, – адзнака гневу.

— Як жа такá – кажу. – Трэба ж, каб ты яе разграшыў перад апошняй дарогай...— Не, – кажа Альбэр. – Дай кату знак, каб сьцінаў ёй галаву!— Ойча, – крычу я, – я гэтага рабіць ня буду! Безь віятыка нельга выконваць вырак!— Я зрабіў ласку гэтай жанчыне, – кажа Альбэр. – Яны хацелі яе агнём прыпальваць, у смале качаць... Вылюдкі! Я сказаў на судзе ясна, што абыдзецца без катаваньняў, і няхай Бог вырашае лёс гэтае няшчаснае. Кажы кату рабіць справу...

Мы размаўлялі шэптам, але людзі, што стаялі бліжэй, зразумелі, у чым рэч. Пачуліся гуканьні, потым – плач. Людзі пападалі наўкаленцы вакол эшафоту: усе ўзносілі модлы і прасілі Альбэра, каб праявіў хрысьціянскую літасьць да гэтай няшчаснай кабеты. А яна не адразу зразумела, што адбываецца...

— Ойча! – крычала тады ўжо ў найвялікшай роспачы. – Зьлітуйся!!! Хай мяне жыўцом спаляць, коньмі разьдзяруць, але не адмаўляй мне ў гэтым апошнім суцяшэньні. Я вінаватая, тое праўда, аднак не чыні ж мне такой лютай адплаты!

Фар’я дэ Сакс падбег да Альбэра й схапіў яго за плячо:

— Не насьміхайся з Бога, старча! – крыкнуў ён разьюшана. – Дай разграшэньне гэта няшчаснай, калі жыцьцё табе міла...

Альбэр глянуў, нібы дэ Сакс быў жамярою, што поўзала пад нагамі.— Не вучы мяне, графе, у справе цнот і грахоў, бо ня варты ты мяне павучаць. І сьмерцю мне перад вачыма не паблісквай, бо я яе не баюся. Яшчэ слова, і я скажу слугам схапіць цябе ды павесіць на сухой галіне...

Дэ Сакс прыкусіў вусны і сказаў ужо спакайней:

— Ойча Альбэру! Ты ўзурпуеш права Божага суду. Без разграшэньня гэтая няшчасная несумненна навекі трапіць у пекла!— Несумненна? – працэдзіў Альбэр, зьдзекліва пасьміхаючыся. – Чаму гэта несумненна?! Ці, можа, ты лічыш, што я склаў з Богам дамову, паводле якой Ён не пасьмее зьмяніць маіх пастановаў? Дык за каго ж ты маеш Бога, дэ Саксе?! Ён жа – ня нейкі купчык генцкі, дурню! Толькі ад Ягонае волі залежыць, ці скіне душу гэтае кабеты ў пекла, ці зьмесьціць пры Сабе, сярод Анёлаў... Ты што ж, нікчэмны чарвяк, думаў, што я, можа, падпісаў дамову з Богам і што зь Ім можна ў гандляваньні ўдавацца?..— Ойча, – прашаптаў дэ Сакс. – Не адмаўляй гэтай кабеце...— Скуголіш, дурню! Усе вы аднолькавыя... Увесь гэты натоўп аднолькавы! Што ж такое! Вам здаецца, што калі я ёй у віятыку адмоўлю, дык яна абавязкова будзе асуджаная на вечную кару?!— Ойча, – сказаў я спакойна, хоць мяне душыў шал і трывога, бо адчуваў я, што дакранаюся да справаў неспазнаных і змрочных. – Сьвятарства дало табе моц дзейнічаць у імя Божае. Бог даверыў табе часьцінку свае волі, і таму ты ў Ягонае Імя зьдзяйсьняеш адпушчэньне грахоў.

Ён ціха засьмяяўся; сівая барада трэслася ў яго на грудзёх.

— Дурні, – буркнуў ён. – Праўда тое, што я – слуга Бога, але ж дзе напісана, што пан абавязаны быць ляяльным да сваіх служак. У галовах вашых явіцца, што я зьвяжу Богу рукі, прымаючы тыя ці іншыя рашэньні! Дык Ён жа – Усёведны і Ўсёмагутны. Ужо тысячу год таму назад захацеў Ён, каб усё гэта сталася... Адыдзі, Яне, і ты таксама, графе дэ Сакс! Хай кат сьцінае галаву гэтай кабеце...

Што я мог зрабіць? Я пайшоў да ката і сказаў яму:

— Чыні свой абавязак...

Ён глянуў на мяне ўважна. У прарэзах каптура я ўбачыў неспакойны бляск яго вачэй.

— Грэх! – мармытнуў ён.

— Не судзі за іншых, – адказаў я цьвёрда.

І пакацілася галава тае кабеты. Вялізны натоўп плакаў, а некаторыя людзі казалі, што Бог пакарае места Арас за гэтакі люты чын. Пасьля таго здарэньня зьмяніліся настроі. Пракліналі ўжо не Давіда, а Альбэра. Давід, зрэшты, выявіўся міласьцівы да места. Праз пэўны час ён сваёю біскупавай уладай адпусьціў грахі скаранай кабеце і вы­зваліў яе зь пекла. Я памятаю тую ноч, калі Альбэр даведаўся пра пастанову біскупа.

— У гэтым – увесь Давід! – крычаў ён. – Найбліжэйшы сябра Госпада Бога! Я ўяўляю, што адбываецца ў небе. Богу дакладаюць, што біскуп утрэхцкі адпусьціў грахі гэтай кабеціне. У нябесным палацы беганіна, мітусьня і неспакой. Госпад Бог – няўцешны. Як жа ж я мог такое дапусьціць?! – кажа Ён сам сабе. – Гэткі недагляд! Цяпер біскуп утрэхцкі можа быць незадаволены. А ну як найхутчэй выцягвайце гэтую жанчыну зь пекла і перанясіце яе ў агонь чысцовы. Умысныя анёлы робяць што загадана, а адзін зь іх бяжыць у Гент з пакорным данясеньнем, што ўсё выканана так, як біскуп меў ласку пастанавіць. Але тут анёл мусіць чакаць, бо Ягоная Дастойнасьць заняты якраз бяседаю або выляжанкай... Дурні, дурні, дурні! Яны мяркуюць, што Бог – іхны павернік ці супольнік альбо – супярэчнік у спрэчцы! Але ці бачылі яны Яго? Ці калі-небудзь зь Ім размаўлялі?— Ойча Альбэру, – сказаў я тады. – Існуюць пэўныя прынцыпы, што парадкуюць нашае жыцьцё і збавеньне. Ува ўладзе біскупа – дзейнічаць у імя Божае, і хоць нельга тут дашуквацца дамоўленасьці, аднак усё ж трэба дапусьціць, што Неба чакае ад духоўных асобаў пэўных пастановаў, адпаведных вучэньню Царквы.

— Вучэньне Царквы толькі часткова паходзіць ад Бога, а часткова – гэта тварэньне людзей, – перабіў мяне Альбэр.

— Я з гэтым згодны, ойча... Але трэба памятаць, што без асаблівае міласьці Божага Адкрыцьця Царква не магла б устанаўліваць права...— Гэта ўжо іншая рэч, – буркнуў Альбэр. – І я не хачу дзяліцца з табой маімі думкамі ў такой ступені.

Праўду кажучы, ён прамаўляў у той час як гератык. Але, як бы там ні было, ён належаў да тых, каму быў дадзены прывілей набліжацца да герэзіі. Занадта блізка ён знаходзіўся ля Бога, каб у ім не папрарасталі пэўныя сумневы.

Аднак вяртаюся да майго аповеду. У месьце шалела зараза. Брамы былі зачыненыя наглуха, вартавыя выстаўленыя знадворку, і, калі б хто задумаў уцячы зь места, зрабіўся б лёгкай цэльлю для іх. Месьцічы былі вельмі ўзбухтораныя. Яны адчувалі сваю пакі­нутасьць ды няшчаснасьць тым вастрэй, што падмануліся ў людзях, якім так доўга верылі. Герцаг Давід атачыў іх кардонам, празь які немагчыма было прабіцца, і, хоць стараўся аблегчыць лёс места даставамі харчу, усё ж разбойныя банды пахавалі гэтыя памкненьні. Альбэр жа здрадзіў месту, адмаўляючы ў акце хрысьціянскае літасьці і прабачэньня няшчаснай дзетазабойцы. Таму месьцічы Арасу ўбачылі сябе на самым дне існаваньня. Пачалі шырыцца бунты ды блюзьнерствы, бо людзі прыйшлі да высновы, што сам Бог зь іх насьмяяўся. Яшчэ сто гадоў таму падобныя настроі не былі б, напэўна, магчымыя. У той час сьвет быў занадта пабожны і падлеглы выракам нябесным. А сёньня?! Усё часьцей можна пачуць, што зямля круглая, нібы яблык, і, выяўляецца, не стаіць на месцы. Пагаворваюць таксама, што чалавечае цела мае ў сабе мноства падабенстваў да цела сабакі, ката і нават сьвіньні. Самыя розныя зьвесткі надзвычайна сумяцяць у розумах, і сумневы пракрадаюцца шмат да каго ў душу. Сьвет перажывае нейкую перамену, межы якой плынныя ды невыразныя. Ці ж можна было падумаць сто гадоў таму, што людзі будуць зьбірацца на могілках і аддавацца нейкім дзіўным ды пабожным абрадам, якія славяць сьмерць? У часох нашых дзядоў сьмерць была сьмерцю, і нікога не зьдзіўляў той відавочны факт, што целы нашыя гніюць, пасьля высыхаюць, каб урэшце распасьціся ў прах... Зьвярніце ўвагу, што сёньня людзі гэтым глыбака ўзрушаныя, а страх у абліччы сьмерці напаўняе ўсе хрысьціянскія сэрцы. Ёсьць у гэтым нейкае спанявераньне, нейкае ваганьне, быццам у нашых розумах нарадзілася думка, што з апошнім уздыхам усё гэта скончыцца, што, паміраючы, мы адыходзім у нябыт, у цемру, у нішто, дзе нават не йснуе ўжо ўсьведамленьня гэтае ўсёахопнае пустэчы, а таму й тае пустэчы няма, нічога няма, нічога...

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Ці можа спаткаць чалавека нешта горшае за невыносную думку, што Бог – гэта бясконцая цямрэча? Каб ад гэтага вызваліцца, лупцоўнікі высыпаюць на дарогі, задаючы сабе пакуты, сьцякаючы крывёй ды молячы Бога, каб Ён стаўся сьвятлом і быцьцём. Нашая пабожнасьць – крыклівая і змрочная, інакшая, чым у часох сьвятога Францішка, які вучыў людзей, як трэба радавацца сонцу, кветкам ды подыху ветру... Хто ж сёньня, гледзячы ў неба, адчувае радасьць з прычыны зьзяньня зорак або формы хмаркі? Хто адшуквае прыемнасьць у барвах квяцістага лугу? Хто, урэшце, датыкаючыся да кары дрэва, адчувае прыемныя дрыжыкі кантактаваньня з Божым стварэньнем? У задусе чадных паходняў, спасярод дыму кадзілаў, перад абліччам Усёмагутнага, што прысутны на алтарох, мы б’емся лбамі аб каменныя падлогі нашых бажніцаў. Мы выкрыкваем нашыя грахі, бо нам здаецца, што, называючы свае ўчынкі, мы вызваляемся ад іх цяжару. Быць можа, я моцна памыляюся, але думаю, што мы кіруем да мяжы. Ужо недалёка тая часіна, калі загіне сьвет, а Бог паглыне нас усіх у сябе, каб надалей існаваць самотна, сярод уласнага быцьця. Сапраўды, гэтая думка – жахлівая, хоць нібыта павінна цешыць кожнае хрысьціянскае сэрца.

Як я ўжо казаў, места Арас пакутавала. Тая няшчасная кабета, абезгалоўленая на загад Рады, была не адзінай злачынкаю... Падобныя ліхадзействы множыліся. Людзі ўжо не баяліся пекла і найжахлівейшых катаваньняў – толькі б заспакоіць голад. Жывёльнасьць перамагала чалавечую натуру. Магілы памерлых раскопваліся, квітнела агід­нае людажэрства. Здараліся нават выпадкі, што сем’і дабівалі сваіх хворых перад скананьнем, каб падмацавацца сьвежым мясам, вольным ад прысмаку гнілі. Самае разбэшчанае свавольле агарнула места, як гэта і бывае, калі людзі прадчуваюць канец усяго. Узорна цнатлівыя кабеты паводзілі сябе як распусьніцы. Можна было назіраць сцэны неапісальнае непрыстойнасьці, што разыгрываліся пад вольным небам і нават ля касьцельных брамаў. Немагчыма перадаць усяе тае агіднасьці ды жудасьці нашаю ўбогаю моваю. Калі дачка аднаго шляхцюка запала здароўем, ён – заходзячыся плачам і сьмехам – узабраўся на яе, галёкаючы, што нельга, каб яна адышла з гэтага сьвету, не спа­знаўшы асалоды зносін з мужчынскім чэлесам. «Бо Бог ня можа быць гэткі бязьлітасны да майго дзіцяці...»

Насталі цяжкія для места часы. Найгоршым было ўсьведамленьне, што няма адкуль чакаць дапамогі. Людзі чуліся жыўцом пахаванымі, пакінутымі выключна на ўласныя сілы і прадпрымальнасьць, што – праўду кажучы – вызваляла з кайданоў, у якія сьвет іх звычайна закоўваў. Бо, паколькі былі яны так моцна асірочаныя, такія пакінутыя валадарамі сьвецкімі й духоўнымі і, несумненна, асуджаныя – прыйшло ім у галаву, што ўсе іхныя ранейшыя повязі са сьветам пазбаўлены вартасьці. У час страшэнных выпрабаваньняў, забіваныя пошасьцю і голадам, яны адчулі сябе нібы на бязьлюднай высьпе, адусюль аточаныя бяздушным, абыякавым і непераплыўным морам. Ды ня толькі гэта ўзьдзейнічала на іхнае сьветаўспрыманьне. Перад абліччам няшчасьця яны адразу ж зрабіліся амаль усе між сабою роўныя – і руінаю палі асьвечаныя правы. Аднолькава паміралі рамесьнікі, паны й сьвятары, мужчыны й жанчыны, старыя і дзеці. Сьмерць, што ўехала ў мескія брамы, стукалася ўва ўсе дзьверы, не зважаючы на станавую прыналежнасьць. Брыдкія пацукі, цэлыя чароды якіх зьяўляліся ў месьце ў белы дзень, накідаліся на целы памерлых, не разьбіраючы, панскае ці плябейскае было гэта мяса. Фар’я дэ Сакс, у якога гонар быў, здаецца, мацнейшы за прагу жыцьця, пільна дбаў, каб сьціплыя порцыі траплялі пароўну ў кожны рот.

Таму, як я ўжо казаў, сьпярша запанавала нейкая асаблівая, не пазбаўленыя дзікасьці ды вар’яцтваў, роўнасьць... Хтосьці павёў натоўп да кляштару дамініканаў, у якім мніхі вякамі зьбіралі вучоныя кнігі. Невядома зь якой прычыны, натоўп паскладаў пэргаміны ў аграмадны стос і падпаліў, а калі полымя шуганула ўгару – людзі ўзяліся пад рукі і танчылі ў бляску агню ды клубох дыму ажно да позьняе ночы.

Яны нішчылі ўсё, што не надавалася ў ежу. Надышоў час новых каштоўнасьцяў для места, і, дальбог, здавалася, што пры ўсім тым няшчасьці ды горычы людзі дыхалі вальней! Раптоўна амаль усе без выключэньня сталі адчуваць, што папярэдняе іхнае жыцьцё было абцяжарана мноствам непатрэбных дзівацтваў ды мроеньняў. Яны не казалі: «Навошта нам цяпер кнігі ды павучаньні», але: «Навошта ўвогуле кнігі ды павучаньні, калі насуперак нашае волі спаўняецца часіна – і ўсе мы мусім адысьці з гэтага сьвету, не спазнаўшы ані радасьці, ані раскошы, ані нават сапраўдных няшчасьцяў...» Зьняверыўшыся ў прынцыпах, неўзабаве яны зьняверыліся і ў Богу. З кожным днём рабіўся Ён усё менш патрэбны, бо ня быў тут прысутны, бо сышоў з Арасу, выдаўшы яго на рабунак згаладнелым месьцічам. І вось раптам нашыя целы – блізкія сьмерці, схуднелыя з голаду, якія зь сярэдзіны пякла зараза – набылі найвышэйшае значэньне. Людзі са спагадаю пазіралі на свае твары, плечы, жываты. Нішто апроч цела ўжо не ўяўляла каштоўнасьці і нішто не было болей вартае спачуваньня. Выйшла так, што тыя, хто быў таўсьцейшы ад іншых, спазнавалі асаблівае раскошы й цешыліся павагай, амаль роўнаю ўслаўленьню. Але гэта не цягнулася доўга, бо менавіта тлустыя першымі пайшлі пад нож... Скінутыя з алтароў – яны адправіліся на стол. Пачалася тыранія худых ды жылістых. Выбухнуў жахлівы тэрор, а дзікасьць сягнула вяршыні.

Якая ж сьмешная натура чалавека! Калі судзілі тую кабету, усім здавалася, што Арас апусьціўся на самае дно няшчасьцяў ды засмучэньня. Але празь нейкі час людзі ўжо згадвалі працэс дзетазабойцы як сьведчаньне даўно мінулай ідыліі. Места, у якім дзейнічаюць суды, устанаўліваюцца законы ды выконваюцца прысуды, яшчэ не пакінута Богам. У Арасе ж, дзе, паводле пазьнейшых падлікаў, кожны трэці насельнік паў ад заразы або голаду, не было ўжо нічога боскага. Мы засталіся сам-насам са сваёю людзкасьцю, з нашымі целамі, з нашым уяўленьнем, якое ажыўлялася толькі страўнікамі.

Было ў гэтым нейкае жахлівае вызваленьне, бо ўсё-такі кожнаму з гэтых людзей, кім бы яны ні былі, спадарожнічала заўсёды ўсёмагутнасьць герархіі. Нельга запярэчыць, што герархія – гэта блаславенства, і таксама нельга запярэчыць, што яна – аброць. О, я зусім ня думаю, што нехта, прыйшоўшы на гэты сьвет селянінам, пакутуе з таго, што ім зьяўляецца, альбо прагне быць кімсьці іншым. Такія мроеньні могуць паўставаць толькі ў вельмі абмежаваных глуздох. Здаецца зразумелым, што мужык ёсьць мужыком, а таму – усё ў ім мужыцкае, кожная часьцінка ягонага цела зьяўляецца мужыцкай, і такі чалавек мусіў бы выйсьці па-за сябе, узьняцца над уласным быцьцём, каб убачыць сваю мужыцкасьць так, як я яе бачу. Гэтак жа і са мною! Усё ўва мне – панскае, і я нат дыхаю як пан, згодна з маім прызначэньнем на гэтым сьвеце. Я ня ведаю, як мысьліць рамесьнік, бо не зьяўляюся ім, а калі б я і паспрабаваў зразумець ягоны спосаб мысьленьня, дык гэта заўсёды будзе разуменьне панскае. Таму я не сьцьвярджаю, што ў гэтыя страшныя дні голаду і заразы селянін адчуваў сваю роўнасьць з панам. Сьпярша менавіта ад паноў чакаў ён апекі і паратунку. Калі ж зразумеў, што нават найболей высакародныя тут бясьсільныя, – пераканаўся, што няма надзеі. Але гэтае самае бясь­сільле вышэйшых ад яго, якое спачатку напаўняла яго роспаччу ды спаняверанасьцю, сталася потым крыніцаю нейкай дзіўнай сілы. Паколькі апека заможных не магла задаволіць патрэбы часу, яна страціла ўсю сваю вартасьць. Селянін, пазбавіўшыся дапамогі, рабіўся тым самым самастойным. Гэтак жа і паны, што аглядаліся перш за ўсё на Раду і Царкву, адчулі сябе пакінутымі Радаю і Царквой. Кожны з нас праз усё жыцьцё падпарадкоўваўся тым, хто стаяў вышэй, а калі раптам голад ды зараза абрынулі герархічную лесьвіцу ў гной нашае супольнае немачы, мы заўважылі – кожны без выключэньня – сваю адасобленасьць ад сьвету. Мы былі пакінутымі асуджэнцамі, але мы знаходзіліся па-за ўсялякай падначаленасьцю, выключаючы падначаленасьць самім сабе. Апанавала нас страшэнная самота, але было ў ёй нешта ўзьнёслае. Дагэтуль, жывучы й паміраючы, мы ўсе без выключэньня знаходзіліся ў стане падначаленасьці, падпарадкаванасьці. Не сумняваюся, што такі стан поўны слодычы і пачуцьця бясьпекі. Жывучы ў ім, мы чынім намаганьні, каб падабацца іншым, усім тым, хто вышэй і ніжэй за нас. Падначаленасьць ёсьць прыўкрасай нашага існаваньня. Узамен за яе мы атрымліваем апеку і супакой, – адным словам, яна дазваляе нам цешыцца жыцьцём. Безь яе – лёс аддае кожнага на здабычу ўласнае адрознасьці. І вось месьцічы Арасу ў часіну скону, у страшнай пакуце роспачы і юрлівасьці заразом, казалі сабе шэптам: «Я – сын чалавечы. Я – сын чалавечы, і нішто болей!» Быў гэта цяжар, які немагчыма вынесьці, і, быць можа, менавіта таму мы ўпалі тады на самае дно.

Але глузды нашыя дзейнічалі спраўна – наколькі гэта было магчыма ў людзей, да жудасьці галодных. Некаторыя мелі відзежы і размаўлялі зь нябеснымі апекунамі. Можна было назіраць скептычных паноў, звыклых да вытанчаных разважаньняў пра натуру чалавека, якія, праходзячыся вулкамі Арасу, вялі размову з кімсьці нябачным. Ведучы тыя дыспуты, яны захоўвалі вельмі пачцівыя звычаі, пасьміхаліся ды кланяліся свайму суразмоўцу, прыбыламу проста зь неба. Не было ў тым анічога зь містычных парываў, ані з гарачкі ці хваробы. Гэтыя людзі заставаліся сабою ў кожным слове і руху, але праяўляўся ў іх і нехта іншы – спадарожнік жыцьця, які дагэтуль быў зьняволены і маўклі­вы, але цяпер, у найстрашнейшую часіну, ён ставаўся ім роўны, і яны, ідучы на сьмерць, дапускалі яго да свайго боку. Здаралася таксама, што мніхі, якія змарнавалі доўгія гады ў малітвах, пастох ды пакуце, выбіраліся на сонца са сваіх змрочных кляшторных кельляў, аддаваліся распусьце з кабетамі і ўголас блюзьнерылі супроць Бога. А найболей дзіўным, здаецца, было тое, што кожны чалавек у Арасе меў тады на запас разумнае тлумачэньне свайго ператварэньня. Мяркую, розум яшчэ ніколі не сьвяткаваў гэткага трыюмфу, як у тыя дні ўсеагульнай страты падставовых каштоўнасьцяў. Для кожнае ўзьнёсласьці або ганебнасьці людзі маглі знайсьці абгрунтаваньне. Знамянальна, што дакладнасьць такіх абгрунтаваньняў рабіла адных болей, а другіх – меней роўнымі. І гэты факт ізноў вяртаў звыклыя меркі нашаму жыцьцю ў Арасе. Бо, як выявілася, нельга існаваць бяз пэўных каштоўнасных мерак – толькі дзеля страўніка, у страўніку, страўнікам... Ён сам, праўда, быў магутнаю меркай, якая, аднак, не задавольвала цалкам. Тое, што ўсе без выключэньня прагнулі ежы, не азначала яшчэ, што яны ўсе без выключэньня аднолькава дрэнныя, добрыя, высакародныя або подлыя. І вось пачала паўставаць у месьце новая герархія сярод схуднелых, роспачных зданяў. Адны навучалі, а іншыя былі іхнымі вучнямі. І зусім не было важна, што зьяўляецца прадметам гэтага навучаньня, – але толькі сам факт новай падначаленасьці, новых сувязяў, якія дазвалялі людзям свабодней несьці цяжар зьніштажэньня.

Усё гэта адбывалася нейкія тры гады таму... Дык ці ж можна зьдзіўляцца ўчынкам месьцічаў Арасу мінулае восені?

Калі здавалася, што ўсё страчана і для нас ужо няма аніякай надзеі, пошасьць зьнянацку згасла... Нібы Бог вырашыў, што мы ўжо пакаштавалі пекла... Сьпярша людзі не ўсьведамлялі гэтае перамены лёсу. Дзень пры дні ўсё меней было памерлых, а ў дадатак разбойныя банды адступілі і зноў кожнага ранку рыпелі, нагружаныя харчамі, біскупавы вазы. Гэта было як у сьне. Мы не заўважалі ўласнае сытасьці і здароўя. Надалей працягвалі разыгрывацца блюзьнерчыя ды распусныя сцэны, але паволі жарсьці выгасалі, а разам з тым пачаў прарастаць у Арасе неапісальны сорам. Тыя, што вялі дыспуты са сьвятымі апекунамі, цяперака насьмейваліся зь неба, а тыя, што блюзьнерылі су­проць Бога, – лупцаваліся перад брамамі касьцёлаў. Фар’я дэ Сакс не дзяліў больш харчоў, бо было іх ужо даволі. І зноў, як калісьці, просты люд задавальняўся горшым, у той час як паны патрабавалі сабе лепшага. І, як раней, ніхто з гэтым не спрачаўся. Паступова вярталася раўнавага, але ўсё ж хісткая ды кволая, бо пэўныя перажываньні ўкараняюцца ў чалавечай памяці, і хаця ўсе ў пакоры дзякавалі за ацаленьне, аднак ужо не маглі, як некалі, радавацца жыцьцю. Хаваючыся ў падданства і супольнасьць, людзі ўсё ж памяталі пра сваю самоту. Для некаторых сорам было цяжэй зьнесьці, чым нат заразу. Хаця ўсеагульнае дараваньне ахапіла места і людзі ўдавалі, нібы не адбылося нічога, што б прыніжала іхны гонар, тым ня менш, ночы ў Арасе былі неспакойныя, поўныя дрэнных сноў, роспачных успамінаў ды прынізьлівых сьлёзаў. Ужо тады Арас прагнуў ачышчэньня, ужо тады шукаў формулу, якая б дала тлумачэньне ўсёй драме.

У дзень, калі расчыніліся брамы, усе званы білі трыюмфальна, а аграмадная працэсія абыходзіла навокал мескія муры. Пад вечар прайшоў дробны дождж, які змыў рэшткі граху. Назаўтра зранку – пад блакітным небам, у сьвятле раньняга сонца – уехаў у места герцаг Давід. Яго прынялі ў пакоры, якая належыцца вялебнаму пастыру, што зьяўляецца каралеўскім сынам, але безь любові, якую звычайна складаюць да ног дабрадзеяў. Калі Давід у суправаджэньні айца Альбэра бласлаўляў натоўп, немалая частка араскіх месьцічаў схіліла галовы, не згінаючы кален. Альбэр сказаў тады ціха: «Выбач ім, Вашая Дастойнасьць, але лёс іх цяжка выпрабаваў і яны зьняверыліся ўва ўсім...» На гэта Давід: «А што мне да іхнай веры й зьнявераньня? Галоўнае, што яны выжылі...»

Праўду кажучы, мяне гэта крыху зачапіла. Бо калі нехта недаацэньвае нашыя зьнявераньні, ён недаацэньвае нас саміх і наш лёс. Але я змаўчаў, бо было б няслушна спрачацца з герцагам.

Падчас ягонага побыту атмасфэра была нейкая вымушаная. Гэта зусім ня значыць, што герцаг перамяніў сваё стаўленьне да места альбо што места адчувала да яго нейкую глыбейшую крыўду. Сытасьць цела хутка паспрыяла заспакаеньню духу, і ўжо тады мала хто ўспамінаў, што ўсё ж на загад біскупа места было адрэзана ад сьвету... Але рэч у тым, што разьбегліся дарогі нашых перажываньняў. Калі мы тут, за мурамі, змагаліся з заразай і голадам, Давід баляваў у Генце. Мне не хацелася б падыходзіць да гэтае справы занадта павярхоўна. Ніхто не сумняваўся ў шчырым спачуваньні герцага і ягоным жаданьні прыйсьці нам на дапамогу, але адна справа – ратаваць, а іншая – быць ратаваным. Адна справа – пакутаваць, а іншая – шкадаваць пакутнікаў. Адна справа, нарэшце, – ведаць, а іншая – спазнаць. Бо герцаг ведаў, што сьмерць існуе, а мы яе спазналі. Выкараскаўшыся з прорвы, мы адчувалі нешта накшталт тугі па тым перажываньні, якое было нам дадзена і ўзбагаціла нас. Ніхто ў Арасе не ўспамінаў уголас дні пошасьці. Але думалі пра іх часта. Быццам захоўвалі яны нейкае падмацаваньне і таямніцу, давераную толькі нам, месьцічам Арасу, якую пераказаць іншым не выпадае.

Напэўна таму герцагавы капрызы ўжо не прымаліся з такой самай, як раней, памяркоўнасьцю. Ён успрыняў гэта як довад нашае непрыязнасьці і быў крыху раззлаваны. Калі ён зафундаваў бяседу, месьцічы Арасу елі мала, а пілі яшчэ меней; біскупскі ж двор, як гэта заўсёды было ў звычаі, патураў сабе бязь меры. Давід нахіліўся да мяне і сказаў:

— Я бачу, што ў вас у ратох мае харчы разрастаюцца. Што гэта за выбрыкі, Яне? Глядзіце, каб я ня ўзяў гэта за абразу...

— Пане герцагу! – сказаў я тады. – Не судзі нас надта сувора. Мы любім цябе, як і раней, і радуе нас бяседа пры тваім стале. Але іншы сёньня ў яе смак для нас. Кожны шмат мяса спрычыняе нам такое адчуваньне, аб якім брабанцкія паднябеньні ня маюць уявы. Прыманьне ежы зрабілася для нас перажываньнем, зрэшты, ня вельмі прыемным... Што некалі здавалася ў нашых вачох радасьцю – сёньня ня што іншае, як толькі неабходнасьць. Мы не вінаватыя, пане...

— Арас заўсёды быў схільны да нейкіх перабольшаньняў, – адказаў ён. – Гэта места пекных схалястычных традыцыяў, дзе некалі спрачаліся пра колькасьць валасінаў у хвасьце Бэльзэбула. Я не запярэчваю, што вы перанесьлі жахлівыя пакуты, але дзе ж напісана, што гэта прычына для славы?

— Мы ня прагнем славы, Вашая Дастойнасьць, але толькі цішы, бясьпекі ды супакою. Мы не фанабэрымся нашымі пакутамі. Я нават мяркую, што калі мы ўспамінаем нядаўнія дні, дык болей у нас сораму, чым ганарлівасьці. Але ў тым рэч, што гэта нашая неад’емная ўласнасьць. У Арасе немагчыма зрачыся гэтых пакутаў; немагчыма іх камусьці перадаць, немагчыма іх выкараніць. Яны – часьціна нас саміх. Ці я кажу зразумела?

— Кажаш ты зразумела, але гэта не зьмяняе сутнасьці справы, а менавіта – што свьядома ці не, але места Арас змушае мяне сёньня ўзяць удзел у сваіх перажываньнях. Яно падсоўвае мне пад нос свае раны і цьвінтары, у той час як я хачу радавацца жыцьцю ды аддавацца ўцехам. Быць можа, дні голаду і пошасьці вельмі вас ушляхетнілі, але ж тое не прычына, каб усё гэта сталася ўзорам для іншых. Зараза закранула Арас, але не закранула Генту. Ці гэта дае вам права сьцьвярджаць, што вы лепшыя?

— Мы й ня чуемся лепшымі, Вашая Дастойнасьць...— Ну вядома! – прамовіў ён надзвычай востра, а ягоная даланя ўдарыла аб стол. – Ну вядома! Вы падкрэсьліваеце вашую іншасьць, выводзячы яе з горкіх выпрабаваньняў. Ніхто пад сонцам не падкрэсьлівае свае іншасьці, каб прынізіцца, але кожны робіць гэта, каб узвысіць сябе. Аднак паколькі ўжо вы седзіце пры маім стале, а я вас частую, дык зычу сабе, каб мой смак быў вашым смакам, мая забава – вашаю забавай, а мая нікчэмнасьць – вашаю нікчэмнасьцю...

— Хто ж бы асьмеліўся закідваць нікчэмства Вашай Дастойнасьці?! – выгукнуў я ў зьдзіўленьні.

— Вось, усе тутака... – адказаў ён і абвёў рукою кола, паказваючы на бяседнікаў. Сказаў ён гэта вельмі гучна, і многія яго пачулі...

У тое цяжка паверыць, але я адчуў тады сорам. І не за герцага мне было тады сорамна, а за Арас! Бо ўсё ж рацыя была на ягоным баку. Не дзеля таго, што ён казаў, але таму, што быў Давідам. Ён нарадзіўся, каб мець рацыю. І, такім чынам, увесь стол зразумеў у гэты момант, што сьвет вяртаецца ў сваё прадаўнае рэчышча. Збаўленчы статус Боскіх законаў паклаў мяжу нашым сумневам. Па хвіліннай зацішы разьнесьліся выгукі, як тое звычайна бывае на баляваньнях, і ўжо неўзабаве ўсе разбавіліся. Толькі Альбэр заставаўся пахмурны. Седзячы па правай руцэ Давіда, ён нахіліўся да яго і сказаў:

— Пане герцагу! Як люта ты ненавідзіш нашае места!

На што яму Давід:

— Я ненавіджу пакуты, добры ойча...

На тое Альбэр:

— Усё на адно выходзіць, пане!

На што Давід яму:

— Ты пацэліў у яблычак... Хай будзе па-твойму! Я ненавіджу Арас! – і выбухнуў вясёлым сьмехам, нібы ўрэшце ад нечага вызваліўся.

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Я ня веру, што Давід тады сказаў праўду. Хутчэй, ён проста выказаў сваю непрыязнасьць да айца Альбэра, гаворачы словы, якія мусілі таго параніць. Бо абсалютна немагчыма, каб такі вялікі пан ненавідзеў адно са сваіх местаў разам з усімі ягонымі жыхарамі. Я не выключаю, што мы злавалі Давіда горыччу ды глыбінёй перажытых пакутаў. Так ці йнакш, мы перажылі найболей выпрабаваньняў сярод усіх насельнікаў Брабанту, і гэта магло ў душы герцага нарадзіць трывогу, што мы захочам узвысіцца над усімі, а можа, наагул, памкнуцца да тае вышыні, на якой ён сам знаходзіўся. Калі так, дык Давід моцна памыляўся... Бо менавіта ў часе баляваньня ўсе месьцічы прыйшлі да перакананьня, што добра мець гэтага чалавека – моцнага, цьвёрдага й перапоўненага радасьцю жыцьця – айцом, пастырам ды ўладаром. О, як жа ён нам тады падабаўся... Позьняй ноччу, калі людзі ўжо былі трохі сонныя, герцаг паклікаў у бяседную залю прыдворных артыстаў. Былі там песьняры, паэты, а таксама мім, вельмі распусны і забаўны. Калі яны прыйшлі, Давід кажа ім:

— Што вы нам пакажаце, сябры мае дарагія?

— А чаго жадаеш, Вашая Дастойнасьць? – адказваюць.

На тое Давід:

— Вы мяне ведаеце. Я аніякіх вымогаў ня стаўлю. Вырашайце свабодна, як тое заўсёды бывае на маім двары.

І яны сьпявалі ды гралі тое, што самі хацелі. Я сказаў тады герцагу: — Вашая Дастойнасьць вельмі ласкавы да гэтых людзей. У нас бывае йначай. Айцец Альбэр трымае гэты статак на аброці.

Давід выбухнуў вясёлым сьмехам. — Я артыстам спрыяю, – кажа, – бо я іх не баюся. І нічога ад іх не патрабую. Яны маюць у мяне поўную свабоду. — Мяркую, – адказаў я, – што яны вельмі гэтаму радыя. — Дзе ж там! – гукнуў Давід. – Гэта напаўняе іх страхам, Яне. Яны ня пэўныя ані дня, ані гадзіны. Ня ведаюць, што я трымаю за пазухай, і ўвесь час падазраюць мяне ў нейкім падступстве. — Але ж гэта дзяцінна, – кажу я, – ня будзе ж герцаг супроць іх змовы ладзіць...

Ён прамаўчаў. Зірнуў на мяне з калівам насьмешкі. А праз хвіліну мовіў: — Вып’ем, Яне...

Тыя словы чула сама меней зь дзясятак людзей, што сядзелі зблізку. Мяне ажно дрыжы ўзялі, але людзі нібы толькі памацнелі. Яны былі надта спрагнёныя па моцы ды хвацкасьці. Яны хацелі аддаць сябе ў апеку чалавеку, які б гарантаваў ім бясьпеку. Яны тады палічылі, што варты іхнага даверу ўладар, які мае свае таямніцы. Ужо даўно зьняверыліся яны ў Альбэру. Ягоныя модлы ды казані не адвярнулі няшчасьцяў. Ён патрабаваў, каб Арас усклаў надзею на неба, але неба засталося абыякавым перад абліччам пошасьці ды голаду. Таму людзі былі гатовыя даверыцца Давіду, які хоць і не абяцаў адпушчэньня грахоў, але быў досыць суворы і магутны, досыць хітры і халодны, каб пакласьці мяжу мучэньням. Арас трохі баяўся, што Давід ухопіць яго за горла, але што, урэшце, гэта значыла ў параўнаньні з сытасьцю ды расчыненымі брамамі места?

Мне здаецца, што менавіта тут трэба шукаць прычыну, дзеля якой месьцічы прыйшлі да мяне, калі павесіўся жыд Цэлюс. Мінула ўжо тры гады пасьля страшных дзён голаду і заразы, але ўсё яшчэ жывыя былі ў нас успаміны ды ўсё яшчэ моцная была надзея, што ў выпадку патрэбы толькі герцаг Давід зможа ўратаваць места. Напраўду, за ўвесь гэты час герцаг толькі двойчы зьяўляўся ў месьце, каб бавіць дні ў бяседах, забавах ды паляваньнях. Але ўжо сама ягоная прысутнасьць спраўляла, што Арас чуўся ў большай бясьпецы. Пасьля дзён пошасьці жыцьцё хутка вярталася на даўнія каляіны. Альбэр ізноў навучаў пра пакору ды бязгрэшнасьць, ізноў заахвочваў да посту і ўстрыманьня, ізноў пераконваў, што мы зьяўляемся выбранымі авечкамі гасподняга статку. У той час ён вяршыў суды лагодна і справядліва, нібы баючыся зноўку абудзіць гнеў Божы, як гэта, несумненна, было, калі ён адмовіў у віятыку няшчаснай дзетазабойцы. Праўду кажучы, Альбэр пастарэў і змаркотнеў пасьля тых прыкрасьцяў. Згодна з пажаданьнем Давіда, ён перанёс цьвінтар па-за мескія муры, бо біскуп утрэхцкі яму напісаў: «Не трымай месцаў вечнага спачыну ў самай сярэдзіне забудовы, бо гэта памерлых ня збавіць, а жывых атруціць. І пакінь вашых памерлых у супакоі. Не гандлюй імі, як ты маеш звычку чыніць, каб мацней аблытаць жывых навучаньнем аб збаўленьні вечным. Памерлыя ўжо цябе, шляхетны ойча, пазбыліся, сьпяць моцна ў сваіх трунах, танчаць з чарвякамі, а іхныя душы прыняў Госпад Бог і Ён над імі выконвае апеку. Таму стаўляй крыжы над магіламі, але загадай хаваць па-за мурамі. Што я табе сувора загадваю раз і назаўсёды...»

Толькі той допіс атрымалі мы ад герцага на тэму справаў мескіх. Але кожны спадзяваўся, што калі зьвернецца да двара ў цяжкую часіну, дык знойдзе там надзейную абарону. Вось чаму прыйшлі да мяне месьцічы і гукалі, каб я пасьпяшаў на герцагскі двор і данёс пра вялікую несправядлівасьць да жыда Цэлюса. Але я не паехаў! Я, згодна з пажаданьнямі Альбэра, пайшоў да людзей і сказаў ім наступнае: — Я разважыў справу. Думаў усю ноч, што мне належыць учыніць, і маліўся горача, чакаючы Божае дапамогі. Вы прыйшлі да мяне, узбухтораныя з прычыны ўяўнае ганебнасьці, якую дазволіў сабе пан Альбэр. Гэта сьведчыць, што вы – добрыя хрысьціяне. Аднак жа я падумаў сабе, што вашая высакароднасьць падшыта пыхаю. Ня нашая справа – перакрэсьліваць боскія выракі. Мы павінны падпарадкоўвацца ім у пакоры. Бо няма сумневаў, што жыд Цэлюс кінуў праклён на дом Гервазія. Як жа йначай можна растлумачыць тое, што ў суконьніка паў здаровы конь? Гэта мы сьцьвердзім больш чым напэўна. Але дзеля супакою сумленьня Рада пастанавіла правесьці дэталёвае сьледзтва. Такім чынам, ня вынесена прысуду Цэлюсу й ніхто не прамовіў слова «Вінаваты»! Калі б выявілася, што абвінавачаньне высмактана з пальца, вяровачніка прыцягнулі б да адказнасьці. Пакуль жа, як заўсёды гэта бывае, Цэлюса пасадзілі ў ратушы. Дык дзе ж тутака несправядлівасьць?

Адзін зь месьцічаў перабіў мяне, закрычаўшы: — Цэлюсу не далі права на абарону!

— Яшчэ не было суду, – адказаў я. – Было толькі першае слуханьне. Ён адказваў перад Радаю, якая яго дапытвала. Калі б надышоў час працэсу, яму напэўна б дазволілі бараніцца паводле правоў і звычаяў... Але ён уцёк ад суду і мескае справядлівасьці, па­збаўляючы сябе жыцьця. Гэтым самым ён прызнаў сваю віну. Ці ж чалавек чысты будзе хавацца ў сьмерць ад справядлівасьці? Ён быў нагэтулькі перакананы, што віна ягоная будзе даказана, што сам выканаў прысуд.

Тады нехта сказаў: — А можа, ён не давяраў справядлівасьці места Арас і хацеў пазьбегнуць мучэньняў?

Іншы гукнуў: — Таго ня можа быць... Бо асудзіў сябе на мукі вечныя!

Яшчэ іншы крыкнуў у адказ: — Ды ён усё жыцьцё пражыў у паскудным жыдоўстве – значыць, і так ужо быў асу­джаны. Ягоныя страхі не былі нашымі страхамі, дык не кажыце пра вечныя мукі... Для жыда Цэлюса, калі ён павесіўся ў ратушы, гэта было ня ўвойсьцем у пекла, а, хутчэй, выхадам зь яго ў нешта, што яму абяцае жыдоўская вера... Таму нельга казаць, што ён сам сябе пакараў. Можа, ён толькі шукаў цішы ды спакою...

Той, хто гэта казаў, выглядаў на чалавека паважнага і быў добра апрануты. Быў падобны да праўніка, але аказалася, што гэта арандар пана дэ Сакса, якому граф даў колькі год таму тлустыя землі і які зарабіў на іх вялікае багацьце. Я вярнуся яшчэ да ягонай асобы. А тады я запытаў яго: — Значыць, ты мяркуеш, што Цэлюс не давяраў справядлівасьці места Арас?

— Гэтага я не сказаў, – адказаў ён з выразам насьцярожанасьці ў вачох. – Можа, толькі баяўся мучэньняў, а паколькі быў слабым чалавекам, пазбаўленым веры хрысьціянскай, дык адышоў паводле сваёй волі. — Ці, на тваю думку, ён быў вінаваты?

— Я ня быў ягоным судзьдзём, пане, – адказаў ён ганарліва. – І не хацеў бы быць. Бо мяне заўсёды гняце нейкая няпэўнасьць, я заўсёды дапускаю магчымасьць памылкі і таму застаюся на ўзбоччы. Зрэшты, мы прыйшлі да цябе не каб спрачацца пра віну жыда Цэлюса, але з просьбаю быць паслом да герцага Давіда. Ён наш пан, і мы давяраем ягонай мудрасьці...

— Усё так! – выгукнуў я жвава. – Але задумайцеся на момант! Супроць каго вы выклікаеце біскупа ў Арас? Жыд Цэлюс ляжыць мёртвы ў сутарэньнях ратушы. Уваскрасіць яго немагчыма – хіба што Госпад Бог гэтага захоча. А паколькі герцаг мусіць прыехаць у Арас, дык трэба ўказаць яму мэту падарожжа. Дзеля каго ён мае прыехаць і супроць каго?! Якім бы чынам мы ні паказвалі справу, герцаг мусіў бы правесьці суд, дзе з аднаго боку быў бы мёртвы жыд, а з другога – места Арас. Калі рацыя на баку места, дык нашто турбаваць герцага далёкім і цяжкім падарожжам? Калі ж рацыя на баку жыда – дык гора нам! Адзін чалавек гаварыў тут разважна, што адчувае няпэўнасьць і дапускае імавернасьць памылкі. Калі ж ён, аднак, адчувае той цяжар, дык ня можа яго пера­кладаць на плечы герцага. Герцаг, як і мы ўсе, толькі чалавек. Ці вы лічыце, што Бог заўсёды прамаўляе ягонымі вуснамі? Так думаць можна было сто альбо дзьвесьце гадоў таму – калі сьвет быў цёмны ды, разам з тым, больш узьнёслы, чым сёньня. Мы сьведамыя нашае слабасьці. Я – адзін зь сяброў герцага, што чыніць мне гонар і радасьць. Але я вам адкрыта кажу – бо любоў да праўды мне даражэйшая за ўсё, – што ня варта выклікаць біскупа. Мы не належым да самых любімых авечак зь ягонага статку. А да таго ж маем прывілеі, якія парушыць было б цяжкім грахом. Места Арас мае ўласную Раду, уласныя суды і ўласную справядлівасьць. Спадзявацца на герцага Давіда азначае ня толькі аддацца яму ў апеку, але й перадаць яму свае правы, якія зьяўляюцца нашым багацьцем. Калі нават мы й несправядлівыя, дык несправядлівыя паводле сваёй меркі і рахунку. Кажаце, што трэба давяраць Давіду... Праўда. А хто яму не давярае?! Ці ёсьцека такія ў месьце? Але ж давер да герцага не павінен перакрэсьліваць ваш давер да саміх сябе. Давідава паняцьце справядлівасьці, можна сказаць, такое ж, як сам Давід. Бог заўсёды такі, якім ёсьць чалавек, што ў Яго верыць. Бо Бог, як вы ведаеце, гэта туга па праўдзе, па любові, па ўзьнёсласьці. Бог – гэта нашая лепшасьць, а вера ў Яго – дарога да дасканаласьці. Але мая лепшасьць адна, другога чалавека – іншая. Кожны мае свае меркі...

Яны слухалі мяне зь нейкім зьдзіўленьнем і нават з крыхою трывогі. Я сам адчуваў блюзьнерчы тон гэтых словаў, але прамаўляў далей, перакананы, што паколькі стаў у абарону добрае справы і кіруюся да вызначанае мэты, дык магу разьлічваць на ласку неба. — Калі мы знаходзімся блізка Бога? Тады, калі нашыя сумленьні чыстыя. Сапраўды, неўсьведамленьне граху адчыняе брамы нябесныя нават перад грэшнікам. Калі я чыню блага, але думаю, што чыню добра, – дык я чыню добра. А калі чыню добра, думаючы, што грашу, – дык грашу. Царква Божая вучыць нас, што добра, а што – блага, і паказвае нам дарогу да збаўленьня. Але самога Бога мы нясем у нашых сэрцах. І я кажу вам, што ніхто ня ведае майго Бога, а я ня ведаю іншага Бога, апроч майго ўласнага. Я – гэта я. І дзякуючы менавіта таму, што маю майго Бога, які ня ёсьць Богам іншых людзей. Хоць адначасна Ён – Бог Адзіны і Ўсепрысутны... Дык чаго ж вы хочаце? Каб герцаг навязаў месту свае домыслы й пагляды, свае сумленьне й справядлівасьць?! А ці ж Арасу займаць уласнага сумленьня? Ці ж Бог не жыве ў нашых сэрцах і ці ж мы не стараемся кантактаваць зь Ім на нашую мерку, то бо менавіта так, як Ён хоча? Мы такія, якімі Бог нас учыніў. І Бог хоча, каб Арас быў такі, які ён ёсьць, – ані лепшы, ані горшы; ані разумнейшы, ані мудрэйшы... Нашае жыцьцё – гэта таямніца. Яно зьяўляецца каўчэгам запавету, дадзенага нам Богам. Навошта нам чужынцы?! Яны патрэбныя роўна на столькі, каб мы маглі адмовіць. Бо ўсё, што мы робім, – адмаўленьне. Кожны з нас пярэчыць таму, што ён ня ёсьць сабою. Быць сабою – значыць крычаць безупынна, што ты не зьяўляешся нікім іншым. Праўду кажучы, калі б сюды прыехаў герцаг, адзінай дарогаю для ўрэчаісьненьня нашае тоеснасьці было б непадпарадкаваньне яму! Дык адкуль жа бярэцца ў нас перакананьне, што вера й справядлівасьць герцага лепшыя ад нашае веры й справядлівасьці? Але нават калі й лепшыя, дык яны – ня нашыя! А калі яны ня нашыя – дык ня могуць быць нашаю вераю ды справядлівасьцю. Яны абарочваюцца сваім запярэчаньнем, ператвараюцца ў зьнявераньне і ганебнасьць. Калі Давід сюды прыедзе, Арас страціць сябе. Вяртаючыся ў Гент, герцаг забярэ з сабою ўсё, што вызначае нашае існаваньне. А мы застанемся ў сеціве ваганьняў, граху ды зла – нават калі некаторыя будуць заставацца ў змане, што іх палепшыла праведнасьць і вера герцага. Яшчэ раз кажу вам, што той, хто адмаўляецца ад сваіх правоў ды перакладае сваю веру на іншых, саступаючы ім шуканьне Бога, – той выракаецца збаўленьня...

Яны слухалі мяне ў няпэўнасьці ды трывозе. Я сам пабойваўся, ці не заходжу задалёка. Але ўсё ж я пасеяў у іх сумнеў, бо, калі закончыў, той, хто быў арандаром у пана дэ Сакса, сказаў: — Ну, я не падумаў раней пра некаторыя рэчы. Тое, што мы цяпер пачулі, я лічу вельмі цікавым. На самай справе, герцаг мог бы зрабіць з нашай просьбы далёкасяжныя высновы. Разам з тым, мы, здаецца, маем у сабе даволі праведнасьці, каб падужацца зь лёсам тутака, у нашых мурох, без чужынцаў, нават такіх годных, як наш пан біскуп утрэхцкі. А што датычыць самой справы, яна застаецца адкрытай. Няма такіх словаў, якія б вярнулі Цэлюсу жыцьцё. Але рэч у тым, што трэба вывучыць усе падрабязнасьці. Пан Альбэр не павёў сябе адпаведна і павінен нам даць справаздачу. Мы шануем і любім пана Альбэра, але калі герцаг ня можа за нас вырашаць, дык і пан Альбэр ня мае такога прывілею. Таму няхай здасьць месту справу, а места рассудзіць, ці жыд Цэлюс быў вінаваты ў злачыне.

Калі арандар скончыў, большасьць зь ім пагадзілася. Былі, аднак, і такія, што сышлі незадаволеныя, лічачы, што я іх загаварыў.

Таго дня пачалося ў Арасе кіраваньне надзвычай дэмакратычнае. Альбэр, пэўны, што яму ўжо яму не пагражае прыезд герцага, з ахвотаю дапусьціў плябейскія галасы ў Раду. Рэшта прыняла новы статус бяз злосьці, але з крыхою зьедлівасьці. Пан дэ Сакс сказаў у той вечар: «Вось як жыдоўская кроў яднае добрых хрысьціянаў. Яна – найлепшае злучыва для нашага места. Шкада толькі, што ў раднай палаце тхне гноем ды сырой воўнай».

Альбэр жа заявіў з годнасьцю й вялікім перакананьнем, якое нават мяне зьдзівіла, што добрай традыцыяй Бургундыі ёсьць выслухоўваць уважна просты люд, і нічога дзіўнага ў тым няма, што зь сёньняшняга дня ў Радзе будуць засядаць месьцічы ўсіх станаў, бо так ужо і даўней бывала, калі герцаг Ян праліў арманьяцкую кроў, каб спадабацца бедным.

Вельмі прыўкрасна гэта гучала. Месьцічы кланяліся нізка Альбэру, стоячы перад ягоным абліччам. І толькі дэ Сакс буркнуў: «Штосьці тут сьмярдзіць... Але смурод нейкі дастойны і айцоўскі, дык я мяркую, што гэта высоканароджаная задніца сапсавала паветра».

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Ад таго дня пачалі адбывацца ў Арасе асаблівыя справы. Я зусім не сьцьвярджаю, што трэба гэта прыпісаць ініцыятыве мясцовых цесьляў, суконьнікаў ды кавалёў, якія пачалі засядаць у Радзе. Аднак жа менавіта іхная прысутнасьць ды ўдзел адкрылі цалкам новыя пэрспэктывы. Можна сказаць, што ў месьце сталася нешта падобнае да назіранага часам у прыродзе. Восеньню здараюцца ў Артуа вельмі парывістыя вятры. Адны дзьмуць ад мора ўглыб мацерыка, і насычаны яны вільгацьцю. Другія ж вырываюцца гаманліва ад лясістых пагоркаў, што цягнуцца да Парыжу, і бываюць вельмі сухімі. Яны сутыкаюцца адны з аднымі па-над палямі Артуа і пракочваюцца са сьвістам. Можа з гэтага прыйсьці дождж і восеньская непагадзь, калі ад сьвітаньня да ночы ўзносіцца над местам імглістая завесь; можа таксама прыйсьці надвор’е чыстае ды лагоднае, крыху сьвежаватае... Але часам здараецца, што вецер, які дзьме з мора, паглынае той другі, і тады места накрывае залева; патокі вады нясуцца вуліцамі, а дрэвы пазбаўляюцца рэштак лістоты цягам колькіх гадзінаў; альбо, таксама, той вецер, што вельмі сухі, убірае ў сябе ўсю сілу, і тады пануе некалькі дзён сьпякотнае надвор’е – вельмі непрыемнае ў гэтую пару году. Сады жоўкнуць пад промнямі сонца, вінаграднікі марнеюць, і лазу трэба аддаваць быдлу на корм. Так доўга, пакуль дзьмуць гэтыя два вятры насустрач адзін аднаму, у Артуа каралюе лагодная, хаця й капрызная восень. Але хай толькі пераможа адзін зь іх – і нам даводзіцца дорага плаціць за гэткі брак раўнавагі.

Падобна было і ў Арасе – ад часу, калі прасталюдзьдзе пачало засядаць у Радзе. Раптам пачало не ставаць незалежнае вулічнае стыхіі – якая мудра ці неразумна, але ўсё ж нейкім чынам рэгулявала ўсе пачынаньні Рады. Наколькі сягае мая памяць, Альбэр і ягонае найбліжэйшае атачэньне адносіліся да месьцічаў так, як мужчына адносіцца да кабеты, якою прагне авалодаць. Крыху пагарды, крыху боязі й крыху гульлівасьці. Цягам дваццацёх зь лішкам гадоў дамагаўся Альбэр прыхільнасьці Арасу. Думаю, гэта стала ўтрымлівала ягоны розум у напружаньні ды неспакоі. Месьцічы ставіліся да яго з баязьлівай пашанай. Але гэта не азначала, што яны схілялі галовы з пакорай ды трымалі вусны на замку. Звычайна яны таксама мелі сваю рацыю, а паколькі йшлося пра справы важныя, дык надрываліся аж да зьнямогі. Іх пераконваць трэба было дбайна, знаходзячы дарогу да гэтых грубых душаў – часам недалёкіх, а часам – надзвычай кемлівых. Гэта залежала ад сытуацыі. Калісьці даўно яны ўпарта хацелі трымацца ангельцаў: ім не прыходзіла да галавы пераняць прыклад Бургундыі і паяднацца з каралём Карлам. Места квітнела пад ангельскай уладаю, бо хоць збройныя банды й чынілі рабаваньні ды гвалты, але ўсё ж месьцічы Арасу ткалі свае выкветныя габелены і выгодна іх прадавалі па другі бок Ля-Маншу. Беднасьць францускага двара была занадта відавочнай, каб рамесьнікі ды купцы з Артуа дазволілі хутка зрабіць сябе хаўрусьнікамі караля Карла. Надарма Альбэр тады даводзіў, што Жанна ёсьць добраю паннай, меч якой блаславіў сам Бог супраць ангельцаў... Яны называлі яе шлюшкай і пракліналі той дзень, калі яна пайшла ў Шынон... Павінна было прамінуць некалькі гадоў, каб яны асвойталіся з новаю сытуацыяй. Тканіны пасьля пачалі слаць у Брусэль, дзе герцаг бургундзкі пераплачваў за кожны локаць саржы, толькі б здабыць Арас для сваёй новай палітыкі. Але места, хоць ізноў квітнела, усё так жа надалей любіла ангельцаў і не лю­біла французаў.

У тыя гады Альбэр ажыцьцяўляў арцымайстарскія захады, каб перацягнуць Арас на бок двара. І было нямала падобных справаў, калі ён мусіў моцна варушыць глуздамі, каб спадабацца. Месьцічы пільнавалі сваіх прывілеяў, аддзялялі зерне ад пацярухі і заўсёды мелі наўвеце свой асабісты інтэрас. То бо ўсё было так, як звычайна бывае над Артуа, калі дзьмуць супраціўныя вятры і змагаюцца адзін з адным, што выходзіць на дабро людзям, жывёлам ды расьлінам.

І вось цяпер усё зьмянілася! Вяровачнікі й цесьлі ўвайшлі ў Раду, каб разам кіраваць. Вуліца паглынула вялебнага айца ці, можа, ён паглынуў вуліцу. Не было ўжо супраціўных стыхіяў. Запанавала гармонія. Быў гэта першы праклён нябёсаў, кінуты на Арас.

Мае панове! Калі вы думаеце, што з таго часу паседжаньні Рады ператварыліся ў поле спрэчак і зацятых дыспутаў, дык глыбака памыляецеся. Гляньце, што гэта была за сытуацыя! Раней люд даведваўся пра рашэньні Рады post factum. Бывала, што яны надрывалі горла супроць тых рашэньняў, крычучы: «Не, не і яшчэ раз не! Пане Альбэру, пераглядзі справу, бо мы не згаджаемся і ня хочам чыніць так, як ты пастанавіў... Таму гаворым табе – пераглядзі справу, каб у месьце не было болей гневу». Тады Рада дэбатавала йзноў тое пытаньне, зважаючы, каб яе новыя рашэньні здаліся людзям іншымі – больш лагоднымі або больш суворымі – у кожным разе больш прымальнымі для месьцічаў Арасу. Рэч у тым, што вуліца ніколі ня ўдзельнічала ў прыняцьці рашэньняў. Вуліца была здольная гукаць «Не!» – і ўсё. Гэта змушала Альбэра да вялікіх намаганьняў, але рабіла яго разважным правіцелем. Калі ж вуліца ўвайшла ў Раду, яна сама пачала браць удзел у прыняцьці рашэньняў. Ды на чым гэта грунтавалася?

Хто цесьля ў сваім доме? Цесьля ў сваім доме – гаспадар. Хто цесьля на вуліцы? Цесьля на вуліцы – месьціч. А хто цесьля ў Радзе? Цесьля ў Радзе будзе пакорным маўкліўцам. Бывае, што рыбак, цягнучы невад, мусіць вельмі высільвацца, бо рыба су­праціўляецца, б’е хвастом у люстра ракі. Бо яна – у сябе, а ён – сярод чужое стыхіі. Але хай толькі ён выцягне невад на бераг – і ўсё зьмяняецца... Рыбак цьвёрда стаіць на камені, а рыба падрыгвае ўсё слабей, пакуль зусім не зьнерухомее і яе можна бяз боязі ўбіць на ражон.

Тое ж адбылося і з прасталюдзьдзем у Радзе. У іх адабралі іхную стыхію, а што яшчэ горай – адабралі лёгкасьць адмаўленьня. Яны ўжо не маглі галёкаць: «Не, не і яшчэ раз не! Пане Альбэру, мы кажам табе – не!» Бо калі яны хацелі так галёкнуць, ім адказвалі: «Вы маеце права пратэставаць, і мы радыя, што вы з такім гонарам зь яго карыстаеце. Але трэба прыняць адпаведную пастанову, дык кажыце – што вы думаеце на гэты конт?» І на іх абрынваўся цяжар, аб якім яны ніколі ня мелі ўяўленьня. Яны віліся, як печкуры, і адразу йзноў гукалі: «Не, не, гэтак ня трэба...» – але паколькі былі людзьмі паважнымі ды сумленнымі, дык змаўкалі; пот сьцякаў па іхных карках, заліваў вочы, яны аглядалі­ся адзін на аднаго ў роспачы ды страху, ажно ўрэшце казалі: «Няхай будзе, як пан Альбэр загадаў!» Ці ж маглі яны паводзіць сябе йначай? Ім бракавала тае напышлівае ўпэўненасьці, якая ўсё жыцьцё суправаджае добранароджаных. Яны адчувалі сябе зьвязанымі вытанчанасьцю ды элегантнасьцю маўленьня, велікапышнасьцю палатаў, мэблі ды строяў. А болей за ўсё іх гняла адказнасьць.

Сапраўды, Альбэр заслужыў сабе вечнае збаўленьне. Калі ня ўчынкамі, дык, несумненна, хітрасьцю. Бо яму ўдалося дасягнуць таго, пра што мараць усе валадары. Саступіўшы частку ўлады прасталюдзьдзю, ён здабыў уладу непадзельную. Дзелячыся ёю з дурнямі, ён цалкам захаваў яе для сябе! Гэта не ўдавалася нават герцагу Давіду – але, можа, таму, што герцаг, легкаважачы ўсё, легкаважыў таксама і ўласную ўладу...

Такім чынам, надышлі часы, што прадвяшчалі гармонію. Ніхто нават не падазраваў, што гэта найвялікшы цяжар, які лёс ускладае на плечы Арасу. Дзіўная рэч – калі мы сабраліся, аніводнага слова на тэму справы Цэлюса не зьляцела з вуснаў прасталюдзь­дзя. Нібы яна сама сабою счэзла, адышла ў няпамяць. Я сказаў пану дэ Саксу: — Наколькі кволы той агеньчык справядлівасьці, што гарыць у гэтых душах. Толькі што яны крычалі ў абарону жыда, а вось цяпер стаяць як з зашытымі вуснамі перад абліччам дастойнае Рады і гатовыя аддаць спакой сумленьня за тыя драбочкі, што ўпалі з нашага стала...

Дэ Сакс адказаў: — Праўду кажучы, я ня бачу ў гэтым нічога незвычайнага. Чаму ты чакаеш ад простых людзей большае заўзятасьці ды ўпору ў справах сумленьня, чым гэта можна сустрэць у паноў? Яны заблыталіся – вось і ўсё...

Дэ Сакс быў чалавекам вялікае вытанчанасьці пачуцьцяў, ці ня такá

Але той, хто лічыць, што цень жыда Цэлюса болей не зьяўляўся ў залі Рады, той памыляецца. Цесьлі ды суконьнікі маўчалі, але Альбэр не хацеў маўчаць. Што й выклікала лявіну далейшых падзеяў.

Прыйшоў у Раду чалавек зь лістом ад жыдоў, якія прасілі ім выдаць цела Цэлюса. Увялі яго. Ён стаяў у цені нізкіх скляпеньняў залі, увесь чорны. У чорнай вопратцы, з чорнай барадою. Ён падаўся мне гнуткім, бы купіна падубу на вятры. Ён маўчаў, пакуль чыталі ліст. Тут жа побач зь ім стаяў возны, чалавек вельмі рослы й каржакаваты. Ён перавышаў жыда на галаву. І я падумаў тады, што гэны жыд усіх нас нейкім асаблівым чынам перарос, бо ён ведае тое, чаго мы яшчэ ня ведаем, і калі мы пакуль у сёньня, ён ужо ў заўтра. Зрэшты, можа, я так і не падумаў, а толькі адчуў неспакой ды холад, нібы да мяне дакранулася птушынае крыло ў лёце.

Мы ўсе спаглядалі на цёмнага жыда, а ён глядзеў толькі на мяне, як нямыя глядзяць на дабрамоўнага альбо разумныя жывёлы – на людзей. Дальбог, гэта было нялёгка...

— Што гэта?! – прамовіў ціха Альбэр. – Жыды дыктуюць свае законы Радзе места Арас?

Той схіліў галаву: — Мы маем найвялікшую пашану да Рады, – кажа. – Мы складаем Радзе нашую пакорлівую просьбу... – І яшчэ ніжэй схіліў галаву.

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Амэн. Як жа жалосна пабудаваны сьвет... Уявіце сабе жыцьцё вала. Ён ідзе ў ярме сярод палёў, зь нізка апушчанай галавою, у чаканьні бізуна. Ідзе на пастронку да бойных пляцаў, а калі хочуць яго зарэзаць – згінае калені. Але хай бы добры лёс учыніў яго быком. Што тады? Дарэмна абцяжарваць яго ярмом. Ён ірве пастронкі і топча кожнае поле. Пяцёра рослых людзей мусяць цягнуць яго на ўбой, дый так ня раз здараецца, што паломіць ён ім косьці, напаўняючы страшэнным рыканьнем паветра. Зусім іншай стаецца натура жывёліны, калі мае яна пачуцьце ўласнае сілы. Так бывае і зь людзьмі! Дзе падзелася памяркоўнасьць высакародных калесьнікаў з Арасу, калі яны паселі на радных лавах? Самотную постаць жыда абляпілі позіркі разьюшаных бугаёў. Ён кепска зрабіў, гаворачы так пакорна, бо ў тую хвіліну нішто не было ім нагэтулькі агідна, як менавіта пакора. Іхныя храпы вынюхвалі пах барбарства. Калі б ён тады кінуў ганарлівыя словы! Але ж не... Ён стаяў нерухома ў паклоне, што ўспрынялі як знак слабасьці і ўшанаваньня. Для людзей пакрою пана дэ Сакса, а таксама для мяне, якія прызвычаіліся да пэўнае чалабітнасьці атачэньня, жыд выглядаў як заўсёды. Але тыя, што паселі ў Радзе на пажаданьне Альбэра, – упершыню ў жыцьці спазналі гэткае раскошы. Адзін крыкнуў: «Ніжэй схілі карак, жыдзе!» Што той адразу ж і зрабіў... Я зірнуў на Альбэра. Спасярод ускудлачанае барады выглынуў посьмех. — Я ня бачу ў лісьце вашым, – кажа Альбэр, – пашаны, што належыцца Радзе. Ты прыйшоў да нас з просьбаю, а мы мусім цябе вучыць, як складаць паклон. Мы лагодныя, але зважай, каб не перабраць мерку нашае цярпімасьці.

— Пане, – адказаў жыд. – Не віна маіх суродзічаў, што выбралі такога нікчэмнага ды нягоднага пасланца. Калі трэба, я прыму кару з сапраўднаю пашанай, але прашу, каб грамада не адчула вашага гневу, бо не яна вінаватая!

— Вось жа круцель жыдоўскі! – крыкнуў пекар Мэгун, і ўмомант узьняўся паўсюдны гвалт.

Але Альбэр панаваў над гэтым збродам. — Pax, pax! – загукаў ён. – Ня годна паддавацца жарсьцям на Радзе!

Пасьціхала. Тады наш вялебны айцец запытаў жыда, як ён завецца. Той адказаў, што Іцхакам. І Альбэр адаслаў яго кіўком рукі. — Пане, – прамовіў Мэгун. – Як тое магчыма, што Рада пускае плазам жыдоўскую абразу?

— Я не заўважыў аніякае абразы, пекару, – адказаў Альбэр.

Ізноў закрычалі, але ён іх суцішыў. — Мэгуне, – кажа ён пекару, – ці ты сапраўды лічыш, што гэты жыд сьвядома хацеў прынізіць Раду?

— Я так лічу! – галёкае гэты ёлупень, дыхаючы помстай, увесь чырвоны ад злосьці. — А ты, суконьнік Іванэ? — І я так лічу, – адказвае Іванэ.

Усе па чарзе адказалі аднолькава. Ён скончыў зь імі і зьвярнуўся да мяне: — Добры Яне, сябра, што ты думаеш пра гэта?

— Я лічу, – адказаў я не бяз боязі, – што жыд паводзіў сябе па-грубіянску перад Радай!

Вялебны айцец пасьміхнуўся лагодна і гаворыць пану дэ Саксу: — А ты, мілы графе, што думаеш?

Дэ Сакс фыркнуў, як кот: — Добры пане Альбэру, – адказаў ён, ня тоячы разьлютаваньня. – Я – дэ Сакс! Дык ці можа мяне пакрыўдзіць жыд?! Дзе я, а дзе ён?!

Альбэр прамовіў лагодна: — Усе ведаюць, што графы дэ Сакс – гэта квецень Брабанту. Таму відавочна, што грудка жыдоўскага лайна ня можа запэцкаць твайго плашча!

Я адчуў, як па тых словах вырастае вакол графа мур халоднае непрыязнасьці ды недаверу.

І быў бы гэта ўжо канец Рады, але Альбэр яшчэ сказаў:

— Хрысьціянскае сумленьне мне падказвае, што бедны Цэлюс не вінаваты ў тым, што сёньня адбылося. Таму прашу Раду, каб пастанавіла аддаць цела грамадзе. Няхай яго пахаваюць згодна з жыдоўскімі звычаямі. Што ж датычыць самое грамады, дык мы яшчэ вернемся да гэтае справы.

Рада так і пастанавіла. Яны разыходзіліся да сваіх заняткаў, перапоўненыя сьвятым гневам. Таго дня яны засыналі, расчуленыя ўласнаю дабрынёю і гатовыя вяршыць суд над грамадою. Былі яны чыстыя ды высакародныя, як ніколі дагэтуль. Пры ўзгалоўі кожнага зь іх стаяў анёл сьвятое вайны, якую яны ўжо абвясьцілі.

Што ж да мяне, дык я добра памятаю, як тае начы ня сплюшчыў вока. Мучылі мяне нейкія страхі, якія сёньня я ня змог бы назваць, бо ж ад тых здарэньняў мінула ўжо восень і добры кавалак зімы. Фляндрыйскі сьнег часткова прысыпаў маю памяць, а вятры, што дзьмуць зь Ля-Маншу, вымелі з мае галавы самыя розныя вобразы. Тое, аднак, я ўзгадваю, што, калі сонца ўзышло і троху разьвіднела, я ўрэшце праваліўся ў прыкры сон. Мне сьнілася, што я абыходжу нейкі невядомы край, увесь пусты і нібы выцесаны з аднае каменнае брылы. Мае стопы не пакідалі аніякіх сьлядоў на паверхні зямлі. Навокал не было відаць ні людзей, ні зьвяроў, ні дрэў, ані нават травы. Голы, цьвёрды камень цягнуўся ажно да небакраю – і я быў адзінюткі пад хмарным небам. Цягнулася гэта, пэўна, нядоўга, бо, калі я расплюшчыў вочы, сонца вісела яшчэ нізка над дахамі места, а пранізьлівы холад ночы яшчэ не адступіў. Але нават калі сон быў кароткі ды ўлётны, усё роўна, абудзіўшыся, я зразумеў, што ніколі дагэтуль не кантактаваў гэтак балюча і беспасярэдна з Богам і маёй хрысьціянскаю верай.

Усё жыцьцё мяне суправаджала пачуцьцё самотнасьці, але я ўцякаў ад яго, хаваючыся ў кантактах зь іншымі людзьмі, каб дзякуючы гэтаму жыць жвавей і паўней. Таго ранку я зразумеў, наколькі гэткія намаганьні ўяўныя. І вось тады я ўбачыў сябе такім самотным у гэтым сьвеце, перад абліччам Бога, і зразумеў, які я безабаронны. Ахапіў мяне тады люты страх. Што я значу, думалася мне, у параўнаньні з гэтым вялікім сьветам, які дадзены мне на жытло? Я – як валацужны сабака, альбо як пакінуты на бездарожжы ды скульгавелы конь, альбо ўвогуле як спалы з галіны ліст. Я сунуся наперад, думаючы, што ведаю дарогу. Але гэта – толькі дурное мроеньне, бо на самай справе я ня маю ўяўленьня, дзе ўсход, захад, поўнач і поўдзень. Я іду зь цяжкасьцю, не пакідаючы нават сьлядоў ног на гэтай зямлі, лютай ды варожай, і, магчыма, увесь час вяртаюся ўсё да таго самага пункту, які не пазначаны і нічым не вылучаецца. Толькі мая ўсёпаглынальная стома дазваляе ўмацоўвацца думкай, што я кудысьці імкнуся, што ўжо нешта пакінуў за сьпінаю, а нешта іншае мяне чакае ў далейшай дарозе. Але калі я разглядаюся навокал альбо гляджу ўперад, назад ці па бакох – заўсёды бачу тое ж самае: неахопную і неапісальную пустэчу, гэткую жудасную, што валасы стаюць дыбарам на галаве, а сэрца трапеча, як злоўленая птушка. Бо няма тут аніякае меркі для маіх намаганьняў – толькі час і прастора, толькі Бог, які напаўняе сабой усё, ды я перад Ягоным каменным абліччам.

Я памятаю той страшны ранак. Устаўшы з пасьцелі, я нарабіў шуму – і на парозе зьявіўся паслужнік. Гэта быў чалавек вельмі нязграбны, я яго трымаў пару гадоў больш праз сваю ляноту, чым з ахвоты. Ён мне заўсёды быў непрыемны з прычыны прыро­джанае некультурнасьці ды дурноты. Але ў мяне даволі мяккая натура, і таму я марудзіў з разьвязаньнем гэтае справы. Адсылаць слуг заўсёды непрыемна для пана. Так ён і заставаўся ў маім доме, заўсёды крыху затоены і выстрашаны. Але ўсё, што трэба, ён выконваў старанна, баючыся бізуна. Я ведаў, што гэты слуга мяне ня любіць. Але, калі таго ранку ён зьявіўся на парозе ды зыркнуў з-пад ілба, чакаючы загаду, я раптам адчуў невымоўную радасьць, што ён пры мне. І адразу ж пакінуў мяне страх.

Я ня ведаю, ці іншым сябрам Рады сьніліся тады дрэнныя сны. Але ведаю, што прыйшлі яны апоўдні ў ратушу нейкія неспакойныя ды ўзрушаныя. Я, як заўсёды, сеў каля Альбэра. Затое граф дэ Сакс, пан Мюнье і пан дэ Ўель селі здалёк, як ніколі датуль. Я тады падумаў, што гэта зразумела. І трохі ім пазайздросьціў. Але ці ж можа купіна, прынесеная ветрам на пясчаныя дзюны, раўняцца з дубам або букам? Род дэ Саксаў вырас з глебы Артуа вякі таму. Паны дэ Ўель выводзілі сябе ад рыцараў крыжовых, якіх Рабэр Фляндрыйскі павёў за сабою ў Сьвятую Зямлю. Пан Мюнье, чалавек неапісальнае старасьці, гадаваў нашага герцага Філіпа, калі той быў яшчэ дзіцянём. Падобна, пан Мюнье зрабіў неацэнныя паслугі Яну Бясстрашнаму ў расправе з арманьякамі... Кім быў у адносінах да тых людзей вялебны Альбэр, як ня нейкім італьянскім прыблудам? Ён утаймаваў Арас сваёю жарсьліваю верай ды ўзорнасьцю жыцьця, але з гэтага нічога не вынікала для гэтых ганарлівых паноў, якія саступілі яму ўладу, пакідаючы сабе незалежнасьць ды пачуцьцё вышэйшасьці. Тады як я быў толькі вучнем вялебнага айца, дасьпяваў у ягоным сьвятле. Некаторыя казалі, што я – лепшая частка Арасу ці ўвогуле ягонае сумленьне. Нат калі й так, дык ці можа існаваць сумленьне без чалавека, а частка бяз цэлага? Вось чаму я, як звычайна, сеў леваруч айца, калі тыя селі здалёк.

Паседжаньне ў той дзень не было доўгім. Пралёг заўсёды кароткі, але зьмястоўны. Ён прадвяшчае тое, што мае адбыцца. Так здарылася й тады. Вялебны наш айцец падняў бровы й сказаў: — Ня мне ганьбіць такіх шляхетнанароджаных паноў, як граф дэ Сакс, пан дэ Ўель і пан Мюнье. І я не зьбіраюся гэтага рабіць. Але не магу пазбыцца зьдзіўленьня, што менавіта сёньня, у такі ўрачысты дзень, найшляхетнейшыя з нашае грамады сядаюць здалёк, як быццам чуюцца нечым даткнутыя ды абражаныя. Гэта, здаецца, павінна быць вельмі прыкра для людзей простых і, пэўна ж, не зьяўляецца ўчынкам па-сапраўднаму хрысьціянскім...

На што граф дэ Сакс адказаў: — Добры ойча Альбэру. Век пана Мюнье апраўдвае яго цалкам. Ня можа ён займаць месца на скразьняку. Што датычыць пана дэ Ўеля, пакутуе ён на скульле – неаднойчы ў часе нарады мусіць праходжвацца. Таму, каб не турбаваць іншых, ён сеў наўзбоч.

Замоўк. На тое Альбэр: — Вельмі добра. А што кіравала табою, мілы дэ Саксе? — Ну, гэта не патрабуе тлумачэньняў, – сказаў дэ Сакс. – Я сядаю заўсёды, дзе мне прыйдзе ахвота. Цяжка паверыць, якая ў мяне капрызьлівая натура. І заўсёды я ёй падпарадкоўваюся. Вось хаця б цяпер... Яшчэ адно слова ў гэтай справе – і капрызная натура дзюбне мяне ў азадак, і я, устаўшы зь месца, выйду на вуліцу, нават ня склаўшы паклону гэтай дастойнай Радзе...

Альбэр, здавалася, вельмі раззлаваўся, але не сказаў больш нічога. А прасталюдзьдзе прыняло гэтае разважаньне пана дэ Сакса вельмі асабліва. Яны спаглядалі на яго з баязьлівай пашанай, і калі б ён тады высунуў якое-небудзь патрабаваньне, не адмовілі б яму ні ў чым. Але ён прагнуў толькі захаваць сваю ганарлівую адрознасьць.

Урэшце пачалі радзіцца. Не цягнулася гэта доўга. Раней, чым надышоў поўдзень, справы былі скончаныя, або – хто як жадае – адкрытыя на будучыню. Альбэр казаў пра Цэлюса: — Нельга катэгарычна сьцьвярджаць, што гэта ён кінуў праклён на дом Дамаскіна. І тым ня менш, трэба, каб Рада ведала, што колькі год таму, падчас вялікае пошасьці, ня хто іншы, як менавіта Цэлюс пакінуў места пры вельмі падазроных акалічнасьцях. Ён зьехаў з Арасу амаль адразу ж пасьля таго, як палі першыя ахвяры. Пэўныя людзі казалі, што, выходзячы праз браму сьвятога Эгідыя, паўтараў ён дзівосныя словы, а калі прамінуў мост – абярнуўся тройчы да места і ўчыніў таемныя знакі. Неспасьцігальныя суды Гасподнія. Мы выцерпелі шмат, і ніхто з нас не блюзьнерыў супроць неба за гэтыя выпрабаваньні. Бо кожны разумеў, што няшчасьце напаткала Арас з дапамогай шатана. Бог – магутны, але й шатан таксама магутны. Мы стараемся зьнішчыць у месьце ўсё, што магло б спрыяць прысутнасьці пякельных сілаў. Але блюзьнерствам было б меркаваць, што Арас выключна належыць Богу. Ён – як поле бітвы, як абшар, за здабыцьцё якога вядуць барацьбу неба й пекла. Бог мае тутака сваіх прыхільнікаў, гэта пэўна... Але ці ня мае іх таксама й д’ябал? А хто ў Арасе можа быць прыхільнікам ды наймітам шатана, калі ня тыя, што не зьвяртаюцца да Госпада Бога; тыя, што ня слухаюць павучаньняў Сьвятое Царквы ды пагардліва адварочваюцца ад сакрамантаў? Дзе д’ябал найбольш ахвотна расьцягвае свае сеці, як не сярод тых, што зьяўляюцца нашчадкамі фарысейскага насеньня? Калі ў іншых местах Брабанту ды ўсяго герцагства жыды пазбаўлены прывілеяў, у нас яны карыстаюцца свабодай, ці ня большай, чым мы самі. Бо мы схіляем галовы перад абліччам запаветаў Божых, а яны ня гнуць карку нават перад найсьвяцейшымі рэліквіямі... І, нягледзячы на гэта, у часох пошасьці граф дэ Сакс дзяліў ежу пароўну на кожную душу, не зважаючы на паходжаньне. Жыдом не адмаўлялі ані ў апецы, ані нават у прыстойным пахаваньні парэшткаў. Зірніце, што з гэтага выйшла! У Генце ды Утрэхце, дзе грэх стакроць болей пашыраны, чым у Арасе, ня здарылася аніводнага няшчасьця. Затое мы апынуліся на самым дне. У чым жа прычына? Ці не належыць меркаваць, што мы дазваляем у мурох нашага места існаваць шатану, што мы ставімся да яго з памяркоўнасьцю, якая не падабаецца Богу?! Нас так шмат памерла ад заразы й голаду, што мы не пасьпявалі капаць магілаў. А жыды? Ну, я не пярэчу, што й яны страцілі частку жывых. Але як жа йначай... Казалі, што яны абавязаныя гэтым сваім забабонам. Яны стаіліся ў дамох на ўскрайку места, пры заходняй браме, аддзеленыя вартай. А калі ім давалі ежу, яны чынілі асаблівыя штукі, раней чым яе спажыць. Дзе ж пэўнасьць, што яны не былі пасланцамі заразы, якіх шатан вырашыў уратаваць, каб зрабіць Арас сваёй прыдворнай сталіцай? Уявіце сабе, што ўсё места памерла, а ацалелі толькі яны, гэтая жменька хаўрусьнікаў пекла. Касьцёлы апаганеныя, крыжы растаптаныя, брамы Арасу шырока расчыненыя для ўсялякага граху...

Тады дэ Сакс перапыніў гэты паток красамоўства. — Вялебны ойча, – прамовіў ён вельмі гучна. – Нельга абцяжарваць гэтых людзей віною за выбух заразы. Здаралася, што пошасьць наведвала места, у якім ніколі не было ніводнага жыда. Нішто ня сьведчыць пра іхную адказнасьць за тое, што мы перажылі...

Альбэр паківаў галавой. — Я не раблю іх вінаватымі, – адказаў ён лагодна. – Я толькі кажу, што кожны можа быць прыладаю Бога і кожны можа быць прыладай шатана. Але ці не лягчэй д’яблу аблытаць жыдоўскую душу і ўчыніць зь яе зброю згубы для праўдзівых хрысьціянаў? Ну, адкажы мне на гэта, графе дэ Саксе.

Дэ Сакс спахмурнеў, доўга маўчаў, урэшце прамовіў: — Гэта праўда, што жыд, паколькі ён пазбаўлены навучаньня Царквы Божае, лягчэй паддасца нашэптваньням пекла. Але, тым ня менш, і жыда стварыў Бог-Айцец, а таму й яму належыцца драбок нашага даверу...

Пекар Мэгун загукаў: — Казалі, што ў часе пошасьці ля заходняе брамы зьяўляліся трохгаловыя сабакі, зь пекла родам. Яны хапалі хрысьціянаў, якія тудою праходзілі, і насілі іх на бяседы да жыдоў. — Трохгаловыя сабакі, – умяшаўся суконьнік Іванэ, – гэта слугі д’ябла. Бо гэта ж вядома!

А яшчэ іншы дадаў абураным тонам: — Ня можа быць, каб Бог без аніякае прычыны так сувора пакараў добрае места Арас. Гэта ўсё адбылося ня воляю неба, а з прычыны д’ябальскіх штукаў. Хто ж у сьвеце бачыў, каб пабожныя людзі дапускаліся такіх ганебнасьцяў ды грахоў, як мы ўсе ў год заразы й голаду? Добрыя месьцічы выпускалі адзін аднаму вантробы, каб пад’есьці сьвежага мяса. Ці ж нашыя сэрцы былі б на тое здольныя, калі б ня д’ябальскія сеці, што аблыталі места?! Няшчасная дзетазабойца, абезгалоўленая тады на загад добрага пана Альбэра, была даведзена да вар’яцтва, якога немагчыма зразумець без удзелу сілаў нячыстых. Гляньце сёньня за сябе... Ці ж хтосьці з нас мае да іншага пачуцьці зайздрасьці, гневу або пагарды? Мы добрыя людзі, у нашых сэрцах жыве Ісус Хрыстос. А тады? Кожны вастрыў нож, каб перарэзаць горла суседу... Чым жа гэта можна вытлумачыць, як ня штукамі д’ябальскімі, што авалодалі местам на жыдоўскі праклён...

— Да чаго ты вядзеш? – спытаў Альбэр. — Пане, – адказаў той. – Я баюся, каб з нашае лагоднасьці зноў ня выніклі страшэнныя здарэньні. Ужо раз мы далі паслабленьне д’ябальскім прыхамацям. Кажаш, не даказана, што жыд Цэлюс кінуў праклён на дом суконьніка, ад чаго паў конь вельмі добрай крыві. Але тры гады таму таксама не было даказана, зь якой прычыны мерла нашае быдла. Гаварылі тады, што гэта благі выпадак альбо кара Божая. А за што ж тая кара? Ці места Арас зграшыла? Ці ж не было яно перапоўнена ўзьнёслымі пачуцьцямі ды боязьзю Божай? Ніхто ў той час нават і не падумаў, што быдла можа хварэць з прычыны жыдоўскіх праклёнаў. Палічылі гэта за справу Творцы, за знак лёсу, за прысуд нябесны, якому нельга супрацьставіцца. Мы ўзносілі малітвы і, поўнячыся пакорай, прымалі найцяжэйшыя выпрабаваньні. Ці ж і сёньня мы павінны так чыніць? Ці варта аддаваць места на згубу толькі таму, што мы ня можам даказаць д’ябальскіх чынаў Цэлюса?

І зноў Альбэр сказаў:

— Да чаго ты вядзеш, сябра? Кажы адкрыта!

— Пане, – закрычаў той. – Нельга аддаваць места на здобыч д’яблу. Хай кагал адкажа за ўсе свае благія справы!

— Хай кагал адказвае! – загукалі астатнія, а пекар Мэгун – гучней за ўсіх. Тады Альбэр прамовіў: — А калі выявіцца, што гэта ўчынена не жыдамі і мы сувора пакараем невінаватых?

— Тады Бог нам даруе, бо мы дзейнічалі з намерам збаўленьня нашых душаў... – адказаў зь вялікай сур’ёзнасьцю суконьнік Іванэ.

Альбэр агледзеўся вакол і затрымаў позірк на маім твары. — Яне, мілы дружа, – сказаў ён. – Як ты на гэта глядзіш?

— Добры ойча, – адказаў я. – Іванэ ставіць справу слушна. Што можа быць для хрысьціяніна важней, ніж змаганьне за збаўленьне душы? Калі мы памыляемся, Бог запіша гэта на нашае дабро, бо намеры мы маем высакародныя. І вагаемся... А гэта сьведчыць пра нашую пакору.

Пачуўшы мае словы, дэ Сакс, дэ Ўель і пан Мюнье падняліся і выйшлі з залі. — Няхай ідуць, – сказаў Альбэр. – Яны такія вялікія паны, што й самі, без дапамогі Рады, могуць паклапаціцца аб сваім збаўленьні.

Назаўтра места Арас выставіла рахунак жыдоўскай грамадзе. Дзень распачаўся туманны і даволі пахмурны, што гэтай парой не было дзіўным. Аднак жа менавіта гэты туман паспрыяў таму, што людзі былі схільныя яшчэ больш упарта дашуквацца повязяў з часамі пошасьці. Як я ўжо згадваў, таго году туманы ахутвалі места бесьперастанна; удзень было амаль горача, тады як уначы холад марозіў ваду ў неглыбокіх студнях. Але пошасьць усё ж выбухнула вясною, тады як цяпер стаяла восень, і тое, што ў той час здавалася надзвычайным, цяпер было ў парадку рэчаў. Але чалавечая натура, па сутнасьці, вельмі простая. Яна несупынна і з трывогай шукае знакаў, якія могуць стаць апірышчам для сумленьня. На чым жа, урэшце, грунтуецца нашае жыцьцё, як не на прагненьні апраўдаць кожны свой учынак. А паколькі места палічыла, што трэба ўрэшце пакласьці канец жыдоўскай змове і такім чынам абараніць Арас ад шатана, дык кожны чалавек шукаў вакол сябе падтрымкі, дапамогі, нейкага ўпарадкавальнага прынцыпу. І зусім не кіраваўся ў бок храмаў Гасподніх, быццам бы прадчуваючы, што ў самой веры ён ня знойдзе ўжо апраўданьня. Вера яшчэ цеплілася ў сэрцах, але яна раптам прыціхла, заглушаная патрэбай справядлівасьці й чыну. Сонца ўстала над Арасам бледнае ды халоднае, нібы захінутае хустай. Пашарпаныя хмары плылі нізка над мурамі, і магло здавацца, што да нас прыляцелі чароды вялізных, непрыветных птушак. Быў загад ударыць у званы касьцёлаў, і ўсё места зайшлося гэтым галасам. Але таго дня нават званы білі незвычайна. Напрыклад, звон сьвятога Фіякра, голас якога заўсёды здаваўся чыстым і годным, біў надзвычай пранізьліва й глуха, нібы штосьці яму супраціўлялася. Званары апавядалі потым, што пры першым удары біла з келіха звону вылецела чародка чорных галак, а пасьля ўпалі на зямлю цельцы забітых птушак. Быў гэта відавочны знак, што цёмныя сілы імкнуліся сьцішыць звон сьвятога Фіякра.

Яшчэ перад поўднем жыд на імя Іцхак палаў як паходня. Па яго прыйшлі людзі розных станаў, спакойныя і поўныя рашучасьці. Усё адбылося бяз крыку ды пагрозаў. Мне распавядалі пазьней, што грамада з пакораю выдала свайго пасланца. А ён пакрочыў у тлуме на карны пляц, ня чынячы аніякага супраціву. Пад слуп напрыносілі дроваў і вецьця. Іцхака прывяз